شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥٠٨ - شرح اخبار طينت
خواهد بود» بنا بر مذهب ايشان ظاهرست و أما بنا بر مذهب حكيم كه نفوس انسانيه مجردست پس بحسب ظاهر در احاديث مذكوره اشكالى باشد زيرا كه فاعل باعتقاد ايشان چنانكه گفتيم نفس است و بدن بمنزله آلتيست از براى او پس اختلاف طينت ابدان باعث اين نشود كه نفوس متعلقه با بدانى كه از طينت خوب خلق شده خوب كنند و نفوس متعلقه بأبدانى كه از طينت بد خلق شده بد كنند چنانكه اختلاف دو شخص در جامه باعث خوبى صاحب جامه خوب و بدى صاحب جامه بد نشود، و همچنين حكم باين كه «شخصى كه از طينت بد خلق شده اگر از طينت خوب خلق مىشد شخصى ديگر بود» اشكالى دارد، زيرا كه شخص عبارت از نفس است و نفسى كه تعلق ببدنى گرفته باشد ممكن بود كه تعلق ببدن ديگر بگيرد و لازم نيست كه آنچه تعلق ببدن ديگر بگيرد شخصى ديگر باشد، ممكنست جواب باين كه اگر چه نفس مجرد باشد و بدن بمنزله آلت باشد از براى او أما اختلاف آلات نيز گاهى سبب اختلاف أعمال و أفعال مىشود پس چه مىشود كه اختلاف ابدان سبب اختلاف اعمال و افعال نفوس و خوبى و بدى آنها گردد، و لازم نيست كه از قبيل اختلاف جامه باشد خصوصا آنكه بدن آلتيست كه آنرا هم قوتها باشد كه نفس به آنها ادراك جزئيات كند چنانكه بقوت عقليه ادراك كليات كند و از جمله قواى آن وهم است كه رئيس قواى حسيه است و معارضه كند با قوت عقليه و بسيار باشد كه غلبه كند بر آن و نفس را بجانب خود كشد و مطيع خود گرداند در علم و عمل، بنا بر اين ظاهرست كه اختلاف طينت ابدان باعث اختلاف نفوس در خوبى و بدى تواند شد باين كه بدنى كه از طينت بد باشد معارضه قواى آن با عقل و انجذاب نفس بجانب خود بيشتر باشد از بدنى كه از طينت خوب باشد بلكه غلبه قوت عقليه در آنجا بيشتر باشد و استبعادى نيست در اين، زيرا كه باختلاف مزاج ابدان و تفاوت تركيب آنها از أخلاط حال آن قوى مختلف شود بلكه باعتبار اختلاف أغذيه نيز چنانكه تجربه شاهد است بر آن و از احاديث نيز ظاهر مىشود،