و بعضى از شارحان كتاب مستطاب نهج البلاغه «ناظر دل عاقل را» بفكر آن تفسير كرده و ظاهر اينست كه او «ناظر» را بمعنى «نگاه كننده» گرفته نه بمعنى چشم يا مردمك، و پوشيده نماند كه اثبات بينائى يا فكر از براى دل در اينجا و در ساير نظاير آن از آيات و اخبار بر سبيل حقيقت است بنا بر مذهب متكلمين كه محل ادراكات را دل مى‌دانند، و بنا بر مذهب حكما كه محل آنها نفس مجرد را مى‌دانند و آلت آنها را دماغ يعنى مغز سر بنا بر شيوع نسبت آنهاست بدل نزد عامه مردم، و اجراى كلام بر طريقه ايشان هر چند بر خلاف تحقيق باشد[١]، يا اين كه مراد به «دل» در همه آنها نفس مجردست نه صاحب سويداء و الله تعالى يعلم، «بآن مى‌بيند رشد خود را» يعنى راه راست درست خود را، و در نهج البلاغه «أمده» بجاى «رشده» است و بنا بر آن ترجمه اينست كه: بآن مى‌بيند غايت و منتهاى حال خود را كه آن مرگ و احوال بعد از آن باشد، و «مى‌شناسد مرتبه پست خود را، و مرتبه بلند

[١] - شبيه بوجهيست كه عالم جليل القدر آقا محمد على كرمانشاهى- قدس سره- در توجيه اين عبارت دعاى ندبه« و عرجت بروحه الى سمائك» فرموده‌اند و نص عبارت او اينست كه:« آنچه بخاطر داعى در اين باره مى‌رسد آنست كه حضرت جهت توافق ميان مذهب متكلمين و حكما چنين فرموده و متفق عليه على المشربين را بيان نموده و اثبات الشي‌ء نفى ما عداه نمى‌كند و مفهوم لقب حجت نيست، و نيز احتمال دارد كه از جهت فهم اكثر عوام بلكه اكثر خواص نيز فرموده كه فى الجمله ملائم اعتقاد و اذعان قلبى ايشان باشد چنانكه حكيم على الاطلاق على الاحتمال بل على الظاهر اين حكمت را مراعات فرموده و مقدمه معراج او را از مسجد الاقصى كه مسجد بيت المقدس است على الظاهر المتبادر تجاوز ننموده( تا آخر كلام او) و نظير اين بيانات را صاحب مقابيس- أعلى الله درجته- و غير او نيز ذكر فرموده‌اند كه ما آنها را در كتاب شريف« كشف الكربة فى شرح دعاء الندبه» نقل كرده‌ايم وفقنا الله بفضله لطبعه و نشره، و باندكى از آنها نيز در مجلد پنجم تفسير شريف گازر« جلاء الاذهان و جلاء الاحزان» كه چاپ شده اشاره كرده‌ايم فمن شاء فليراجعه( ص ٢٥١- ٢٤٩).