شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥٤٠ - حديث هشتم
سابقه مذكور شد كه «مؤمن از گل بهشت خلق شده و كفار و نواصب از گل جهنم» و همچنين منافات ندارد با آنچه در بعضى از آنها مذكور شد كه «نيكبختان تمام از خاك آسمانها خلق شدهاند» زيرا كه ممكن است كه مراد بآن نيز خاك بهشت باشد كه در آسمانهاست يا مراد بآسمانها بهشتها باشد چنانكه قبل ازين مذكور شد، و ممكن است نيز كه آن حكايت دخلى بطينت اصلى ايشان نداشته باشد بلكه در آن وقت همه را از گلى كه از روى زمين برداشته باشد بيرون آورده باشد باين نحو كه نفس هر يك ببدنى از قبيل مورچه كه از آن گل بيرون آمده تعلق گرفته باشد و آخر ابدان هر گروهى را از گلى خاص خلق كرده باشد بتفصيلى كه در احاديث سابقه مذكور شد، «پس ماليد آنرا ماليدنى سخت» ظاهر اينست كه «ماليدن» كنايه از فشردن باشد از براى بيرون آوردن مورچهها از آن چنانكه تفريع شده آن بر آن، و بعضى از علما گفتهاند كه: آن از براى اينست كه اجزاى آن خوب ممزوج بيكديگر شوند و مزاج ميانه آنها حاصل شود و مستعد حيات گردند، «پس ناگاه ايشان مثل مورچهها مىجنبيدند» يعنى تمام أفراد آدمى از آن بيرون آمدند هر يك بشكل و مقدار مورچه و حركت مىكردند تا ظاهر شود حيات ايشان و فايده اين بود كه تكليف شود بايشان و مطيع و عاصى در آن وقت ممتاز گردد، و حكم بدخول اطاعت كنندگان ببهشت و سركشان بجهنم از آن روز معلوم ملائكه گردد، با مصالح و فوايد ديگر كه حق تعالى أعلم است به آنها، «پس گفت بأصحاب يمين» چون دست راست اشرف است از دست چپ پس باين اعتبار خوبان را «أصحاب يمين» گويند و بدان را «أصحاب شمال»، و ممكن است كه باعتبار اين باشد كه حضرت جبرئيل طينت آنها را بدست راست گرفت و طينت اينها را بدست چپ، چنانكه در حديث سابق مذكور شد، يا اين كه در قيامت نامه أعمال آنها بدست راست ايشان آيد، و نامه أعمال اينها بدست چپ ايشان، چنانكه در احاديث وارد شده، «بسوى بهشت بسلامى» يعنى برويد بسوى بهشت همراه بدرود و سلام و رحمتى از جانب ما،