معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧٨ - نتيجه

ميان نزول اصل سوره و برخى آياتش با نزول سوره ديگرى فاصله شده باشد، اما مطمئناً همه آيات بقره در مدينه و همه آيات مزمل در مكه نازل شده است.

بر اساس اين فرض گرچه امكان عقلى اين امر وجود دارد كه بخشى از يك سوره به فاصله اندكى قبل از هجرت و بقيه آن پس از هجرت نازل شده باشد، اما نه اين فرض پذيرفته است و نه استاد آن را طرح كرده‌اند، زيرا با توجه به مبناى اصلى استاد در اين مسأله كه هر استثنايى بايد مستند به روايتى صحيح باشد، هيچ شاهدى بر واقعى بودن اين فرض، موجود نيست، و در محدوده فرض محصور خواهد بود.

همان‌گونه كه اشاره شد، اصلى‌ترين دلايل استاد در رد و انكار آيات استثنايى عبارتند از:

١. عدم وجود نص صحيح دال بر استثنا شدن آياتى.

٢. دلايل موجود يا روايات ضعيف و غير قابل اعتماد؛ و يا اجتهاد و رأى و حدس مفسران.

٣. مقتضاى اصل اولى و حكمت در نزول آيات و پيوستگى سياق آيات استثنا شده با آيات قبل و بعدشان، دليل محكم و نشانه‌اى روشن بر عدم استثنا آيات است.

با اين حال براى نقد روايات و آراى مفسران گذشته كه به‌عنوان مدرك آيات استثنايى معرفى شده است به شيوه اجتهادى رايج ميان فقها از ادله ديگر نيز كمك مى‌گيرند، از قبيل تعارض برخى از اين روايات و آرا با روايات صحيح‌تر دال بر عدم استثنا، اجماع مفسران بر عدم استثنا، مخالفت با ادله عقلى، خطاى در فهم معناى واژگان آيه، در نظر گرفتن مبناى غير زمانى در تعريف مكى و مدنى و غيره.

نتيجه‌

از مباحث استاد علامه معرفت در موضوع مكى و مدنى به‌دست آمد كه:

١. استاد در كتاب‌ التمهيد به تفصيل و جامع، و در علوم قرآنى‌ به اختصار و