معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٨ - اهم ديدگاههاى استاد معرفت در زمينه محكم و متشابه

در بخش دوم به معرفى اهم فرق كلامى يعنى صفاتيه، اشاعره، كرّاميه، قدريه، حشويه، مشبّهه، جبريه، معتزله و اماميه و بررسى آرا و انديشه‌هاى آنان پرداخته‌اند.

در بخش سوم در لابه‌لاى بررسى آرا و انديشه‌هاى فرق كلامى، چگونگى برخورد آنان با آيات محكم و متشابه مورد نقد و بررسى قرار گرفته و تفسير صحيح آيات بر مبناى آراى اهل بيت و با استناد به ساير آيات قرآن به تصوير كشيده شده است.

اهم ديدگاه‌هاى استاد معرفت در زمينه محكم و متشابه‌

براى توجيه رهيافت تشابه در قرآن، ديدگاه‌هاى مختلفى ارائه شده است. اما سه توجيه بيشتر قابل دفاع است:

١. چنان كه‌ ابن حزم‌ گفته است، گاه برخورد همراه با جهل و بيماردلى با آيات باعث تشابه آن‌ها شده است. يعنى اگر اشخاص در كنار علم با سلامت دل به سراغ قرآن بروند، در برخورد با آيات متشابه دچار تفسير به رأى نخواهند شد.[١]

٢. بلنداى معارف و آموزه‌هاى قرآن به‌ويژه در بخش عقايد به گونه‌اى است كه وقتى در قالب الفاظ محدود كه با اذهان بشرى انس گرفته، ريخته مى‌شود، دچار تشابه مى‌شود. نظير مسأله دقيق توحيد افعالى كه در آيه دوم‌ وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‌ انعكاس يافته و از آيه، سلب قدرت انسانى تبادر مى‌كند.

٣. بخشى از آياتى كه امروزه آيات متشابه شناخته مى‌شوند، به‌صورت عارضى و در پى پيدايش فرقه‌هاى مختلف كلامى دچار تشابه شده‌اند. يعنى اگر آن آيه‌ها به حال خود رها مى‌شد و فرقه‌هاى نوپيدا از سده دوم براى اثبات عقايد خود به سراغ آيات نمى‌رفتند، هيچ‌گاه كسى آن‌ها را متشابهات قلمداد نمى‌كرد. استاد معرفت از اين پديده با عنوان «تشابه عرضى» ياد مى‌كند.[٢]

٢. تأويل در اصطلاح قرآن به دو معناى اصلى به‌كار مى‌رود كه عبارتند از: الف. توجيه متشابهات؛ ب. راهيافت به باطن آيات كه در روايات گاه از آن به‌

[١] . همان، صص ٢٣- ١٩.

[٢] . همان، صص ٢٥- ٢٣.