معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧١ - ترتيب نزول آيات

كه‌ محمد بن اسحاق ورّاق‌ معروف به‌ ابن نديم‌ (م ٣٨٥) در الفهرست‌ آورده است‌[١] و يا علامه طبرسى‌ از شيخ خود ابو محمد مهدى بن نزار حسينى قاينى‌ از علامه قرن پنجم حافظِ كبير عبيدالله بن عبدالله بن احمد معروف به‌ حاكم حسكانى نيشابورى‌ صاحب كتاب‌ شواهد التنزيل‌ روايت ترتيب نزول را از ابن عباس‌ آورده است. و نيز از الايضاح‌ استاد احمد زاهد روايتى را نقل كرده است‌[٢]. و نيز امام‌ بدرالدين زركشى‌ اولين محقق مسائل قرآنى (م ٧٩٤) در البرهان‌ آورده است و درباره آن مى‌گويد:

هذا نزل من القرآن و عليه استقرت الرواية من الثقات‌[٣].

جلال الدين سيوطى‌ علامه عصر خود (م ٩١١ ق) در الاتقان‌ آورده است.[٤]

البته استاد يادآور شده‌اند كه در اين ترتيب نزول، نظر به ابتداى هر سوره است. هرگاه آغاز يك سوره نازل مى‌شد و ميان آن با نزول بقيه سوره، نزول چند سوره ديگر فاصله مى‌انداخته است، اعتبار ترتيب مبدأ نزول آن سوره بوده است نه زمان تكميل آن. چنان‌كه سوره علق تا پنج آيه در آغاز بعثت نازل گرديد و پس از چند سال بقيه سوره نازل شد، اما اين سوره در رتبه اول نزول قرار دارد.

٢. گام دوم آن است كه روايت مورد اعتماد استاد داراى يك نقيصه است و در آن از سوره فاتحه ياد نشده است. ايشان اين نقص را با اعتماد به روايت‌ جابر بن زيد كه‌ سيوطى‌ هم در الاتقان‌ آن را نقل كرده است تكميل مى‌كند. مطابق اين روايت، سوره فاتحه در رتبه پنجم قرار گرفته است. در اين روايت و نيز ساير روايات، ٨٦ سوره قرآن مكى و ٢٨ سوره مدنى است. بنابراين فهرست زير در ترتيب نزول سوره‌ها به‌دست مى‌آيد:

[١] . الفهرست، صص ٤٧- ٤٣.

[٢] . ر. ك: فضل بن‌حسن طبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، ج ١٠، صص ٤٠٦- ٤٠٥؛ شواهد التنزيل، ج ٢، ص ٣١١ به بعد.

[٣] . بدرالدين زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٩٣.

[٤] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ١٣٤- ١٣٣؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٨٩- ٨٨.