معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٥ - ضوابط سورههاى مدنى

١. هر سوره‌اى كه در آن از حدود و فرايض و حقوق شخصيه و قوانين مدنى و اجتماعى و احكام شرعى سخن به ميان آمده است.

٢. هر سوره‌اى كه در آن از جهاد و بيان احكام آن سخن به ميان آمده است.

٣. هر سوره‌اى كه در آن از منافقان سخن به ميان آمده است؛ به جز سوره عنكبوت كه درباره مكى يا مدنى بودن آن اختلاف نظر است.

اين ضوابط داراى اشكالاتى است، به‌ويژه ضوابطى كه براى تشخيص سور مكى بيان شده است:

اولًا، اين ضوابط تنها براى شناسايى سوره‌ها- نه آيات- مكى و مدنى تا اندازه‌اى خوب و كارگشا است.

ثانياً، مهم‌ترين مشكل آن‌ها اين است كه اين ضوابط مبتنى بر روايات است، يعنى مفسران با توجه به رواياتى كه سور مكى و مدنى را معرفى كرده‌اند، اين ضوابط را استخراج كرده و سپس آن‌ها را به‌عنوان ضوابط تشخيص سور مكى و مدنى معرفى كرده‌اند، و اين دور، آشكار است. شاهد آن استثنائاتى است كه بيان كرده‌اند.

مثلًا هر سوره‌اى كه حروف مقطعه دارد مكى است به جز زهراوان (بقره و آل عمران) يا هر سوره‌اى كه ذكرى از منافقان در آن به ميان آمده مدنى است به جز سوره عنكبوت يا هر سوره‌اى كه در آن از جهاد سخن گفته شده مدنى است به جز حج و ....

ثالثاً، ضوابط بيان شده، ضابطه براى تشخيص سور مكى و مدنى نيست، بلكه بايد آن‌ها را از ويژگى‌هاى سور مكى و مدنى به شمار آورد.

رابعاً، اين ضوابط مشكل ده‌ها آيه استثناء شده از سور مكى را حل نمى‌كند، و نمى‌توان با تكيه بر آن‌ها، مكى يا مدنى بودن آن آيات را تشخيص داد، و مشكل اصلى همچنان باقى خواهد ماند.

با اين همه، اين ضوابط تا حدى ميان مفسران متأخر پذيرفته شده است. استاد معرفت در التمهيد به اجمال و در علوم قرآنى‌ به‌صورت منظم و مبسوطتر اين ضوابط را بيان كرده‌اند.