معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٧١ - ١ نافراگيرى مكتبهاى تفسيرى

أّمِتْ أمر الجاهليةِ إلّا ما سنّه الإسلام.[١]

آيا تلاش‌هاى‌ معاذ در يمن، كه همه در خدمت گسترش آموزه‌هاى وحيانى بود، نمى‌تواند يك مكتب تفسيرى را به يمن ويژه كند؟ تأكيد مى‌كنيم كه به‌ويژه در آغاز اسلام، معيار و مدار آموزش مسلمانان، آموزه‌هاى وحيانى بود كه در قرآن كريم و سخن و سيره پيامبر اعظم (ص) آمده بود.

اين مى‌نمايد كه اين شهرها هر كدام شايستگى داشتن يك مكتب تفسيرى را دارا باشند. اثبات اين شايستگى، چندان به دليل نيازى ندارد؛ زيرا صحابيان، چه نامدار و چه كم‌آوازه، تنها به شهرهاى حجاز و عراق و شام نكوچيده‌اند، از اين‌رو تابعان و شاگردان آنان تنها در اين پنج شهر نباليده‌اند. افزون بر اين، يك كاوش موردپژوهى مى‌تواند به ما نشان دهد كه مكتب‌هاى تفسيرى نامدار و كم‌آوازه در جهان اسلام كدامند و از كجا سر برآورده‌اند.

از اين گذشته، برخى از تابعان و پيروان ايشان، كه داراى كتاب تفسيرند، به ماوراء النهر كوچيده‌اند. آيا مى‌توان تأثير چنين افرادى را، كه مبلّغ آموزه‌هاى ارجمند قرآن گرامى بوده‌اند، در شكل‌گيرى و سامان‌دهى يك مكتب تفسيرى ناديده انگاشت؟ به ديگر سخن؛ آيا نمى‌توان ماوراء النهر را كه قرآن‌پژوهانى سُتُرگ به‌سان‌ عياشى سمرقندى‌ (م ٣٢٠ ه. (،[٢] ابوالقاسم ضحّاك بن مزاحم خراسانى‌ (م ١٠٥ ه.[٣] و مانند آنان از آنجا برخاستند، از نامدارترين مكتب‌هاى تفسيرى يا دست‌كم از مكتب‌هاى نامدار به شمار مى‌آورد؟ اين پرسش درباره نيشابور، رى، قم و ديگر مراكز همگن در جهان اسلام نيز مطرح است.

در مَثَل، استاد معرفت- رضوان الله تعالى عليه- به نقل از تهذيب التهذيب‌[٤]

[١] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٧٤، صص ١٢٧- ١٢٦.

[٢] . براى آگاهى بيشتر از وى، ر. ك: محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، صص ٤٢١- ٤٢٠ و ج ٢، صص ٧٥٣- ٧٥١ از چاپ دوم.

[٣] . همان، ج ١، صص ٣٨٦- ٣٨٥.

[٤] . ابن حجر العسقلانى، تهذيب التهذيب، صص ٢٤٧- ٢٤٦؛ نيز ر. ك: همو، الإصابه فى تمييز الصحابه، ج ٢، صص ٤٢٩- ٤٢٧، شماره ٢٧٤٦؛ ج ٧، صص ٢٤٨- ٢٤٧، شماره ١٠٣٢٨؛ همو، تقريب التهذيب، ج ١، ص ٣٠٣، شماره ١٩٥٨.