معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٧٠ - ١ نافراگيرى مكتبهاى تفسيرى

١. نافراگيرى مكتب‌هاى تفسيرى‌

استاد معرفت- قدس سره- آن‌گاه كه سومين مرحله تفسير (روزگار تابعان) را بر مى‌رسد، نامدارترين مكتب‌هاى تفسيرى را تنها پنج مكتب مى‌داند: مكه، مدينه، كوفه، بصره و شام.[١] ملاك ايشان- رحمةالله تعالى- در اين نگره، كوچيدن صحابيان بزرگ به قلمرو اسلام در آن روزگاران است.[٢] استاد جز اين مطلب چيزى درباره دليل يا دلايل انحصار مكتب‌هاى تفسيرى در پنج مكتب و يا ملاك گزينش آن‌ها به‌عنوان نامدارترين مكتب‌هاى تفسيرى به قلم نياورده‌اند.

اين ديدگاه از چند سويه پرسش برانگيز است:

الف. چرا در ميان مكتب‌هاى تفسيرى، نامدارترين‌ها پنج مكتب باشند؟ آيا اين انگاره با واقعيت‌هاى تاريخى، سازگار است؟

ب. چرا در بر آمدن يك مكتب تفسيرى نامدار، حضور صحابى علت تامه باشد؟

ج. چرا ديگر صحابيان يا تابعان و يا اتباع آنان، كه در قلمرو اسلامى روزگار خود پراكنده و در راه نهادينه كردن آموزه‌هاى قرآنى پر تلاش بودند، و مكتب‌هايى در باب تفسير بر نهادند، از نامدارترين‌ها نباشند؟

د. چرا تنها نامدارترين مكتب‌هاى تفسيرى مورد توجه قرار گيرند و يادى از مكتب‌هاى نامدار نشود؟

ما بر اين پنداريم كه با درنگ در گزاره‌ها و رخدادهاى تاريخى مى‌توان در جغرافياى خلافت روزگار صحابيان، تابعان و پيروان ايشان، مكتب‌هايى را يافت كه با مكتب‌هاى پنج‌گانه پيشگفته همگن و هماورد است. بر نمودن اين انگاره نيازمند فرصتى فراخ‌تر و مكتوبى دراز دامن‌تر از يك مقاله است. بارى! تنها به اشارت، نشانه و قرائتى درنگ‌زا را ياد مى‌كنيم و مى‌گذريم. بنگريد:

آن‌گاه كه پيامبر اكرم (ص)، صحابى ارجمندش، معاذ بن جبل‌ را به يمن گسيل داشت، به وى فرمود:

[١] . همان، ج ١، صص ٣٢٠- ٣١٥، چ ١، و صص ٢٧٣- ٢٦٩، چ ٢.

[٢] . همان، ص ١٣٦، چ ١، و ص ٢٦٩، چ ٢.