عقلى در ذات الاهى، سپس در حقيقت محمّديه پيش از نزول تحقّق داشته است و اين، شامل آيات جزايى مانند مجادله اهل كتاب و امر و نهى مى‌شود؛[١] چرا كه همه حقايق و امور جزئى دنيايى، پيشاپيش در عالم عقل و ملكوت، وجود پيشين جمعى و بسيط داشته‌اند و دارند و نزول قرآن بر حسب موارد نزول، از قبيل ترتيب و تطابق با حقايق پيشين است، نه اينكه مورد سبب موجب نزول آيه‌اى شده است؛ بلكه قرآن، يعنى، علم غيبى پيامبر و خداوند سبب انجام مورد و اتّفاق جزئى، و آن، مقتضى نزول آيه‌اى شده است.

از ديدگاه عرفانى، عالم مادّه و از آن جمله موارد و اسباب نزول، و محيط و فرهنگ زمانه، همگى از حقيقت قرآن يعنى لطيفه غيبى مندرج در حقيقت محمّديه و ذات الاهى متأثّر بوده است و نشأت گرفته‌اند و به تبع تحقّق و عينيت آن، آيات بر حسب ترتيب و تقّدم عقلى و مثالى، نازل مى‌شدند.

قرآن لفظى متأثّر از قرآن عقلى، نه محصول تاريخ‌

از مطالب پيشين، سستى اين ادّعا كه قرآن متأثر از فرهنگ و محيط زمانه و محصول تكوّن تاريخى است،[٢] روشن مى‌شود؛ چرا كه از منظر عرفانى و فلسفى، تمام محيط و زمان و مكان، ظهور يا معلول صادر اوّل هستند و در واقع وجودهاى بسيط و جمعى جريانات، پيش از عالم دنيا در صادر اوّل و ذات الاهى تحقّق داشته است؛ براى مثال، در علم الاهى و حقيقت محمّديه و به تبع آن، قرآن عقلى، روشن و مندرج بوده است كه پيامبر اسلام (ص) در شبه جزيره عربستان با فرهنگ خاصّ آن ظاهر و منبعث خواهد شد و در طول مدّت بعثت، اتّفاقات و جريان‌هاى جزئى و خاصّى متحقّق خواهد شد. اگر در قرآن به فرهنگ زمانه عربستان مانند نام بردن از ميوه‌هاى آن مثل زيتون و

[١] . آيت‌الله سبحانى، منكر انتقاش جزئيات و آيات امر و نهى در عالم مثال و عقول است.( ر. ك: مدخل مسائل جديد كلام، ج ٢، ص ٢٨)

[٢] . نصر ابوحامد ابوزيد مى‌گويد:« قرآن پديده‌اى است كه نمى‌تواند وجودى خارج از تاريخ داشته باشد»( كيان، شماره ٥٤ و معناى متن، ضميمه، ص ٥٠٤). و نيز: ر. ك: عبدالكريم سروش، بسط تجربه نبوى، صص ٢١- ٢٠؛ صراطهاى مستقيم، ص ١٨.