معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥١٨ - مصحف امام على(ع)

همين‌گونه بوده باشد، تقويت مى‌كند.

گفتنى است درباره ترتيب نزول سوره‌ها در اين روايت‌ها تفاوت‌هاى ناچيزى به چشم مى‌خورد؛ اما به نظر مى‌رسد، قريب به اتفاق تفاوت‌هاى اين روايات در اصل آن‌ها وجود نداشته و بر اثر سهل‌انگارى‌هايى پديد آمده است كه راويان و ناسخان معمولًا در اين‌گونه روايت‌ها داشته‌اند. علماى اسلامى از ديرباز در روايات غيرفقهى، چندان اهتمام و دقتى مبذول نمى‌كردند؛ امّا خوش‌بختانه سهل‌انگارى ايشان درخصوص اين روايات به گونه‌اى نيست كه ضايعات پديدآمده در آن‌ها قابل جبران و اصلاح نباشد و اين به جهت آن است كه اين روايات متعددند؛ از اين رو مى‌توان با مقايسه متون آن‌ها با يكديگر، به مواضع ضايعه پى برد و آن را برطرف ساخت.

شايان ذكر است كه ترتيب نزول سوره‌ها در مجموع از سوى چهارده تن از صحابه و تابعان نقل شده است و تمام آنان على‌رغم اختلاف مذهب، تقريباً ترتيب واحدى را گزارش كرده‌اند.[١] منتها به‌طور قاطع نمى‌توان گفت كه ترتيب نزول سوره‌هاى قرآن همين‌گونه است كه در اين روايات آمده است. حتى مواردى مثل مدنى بودن سوره‌هاى رحمن و زلزله و رعد كه در اين روايات منعكس است، پذيرفتنى نيست؛ چون سياق و ظاهر آيات اين سوره‌ها مناسبت با دوره مكى را نشان مى‌دهد. البته آيت‌الله معرفت در همين موارد نيز مضمون روايات ترتيب نزول را تأييد كرده و به مدنى بودن اين سوره‌ها گرايش پيدا كرده است.[٢] به هرحال نمى‌توان اين همه روايات را على‌رغم پاره‌اى از نابسامانى‌ها به آسانى كنار گذاشت.

ناگفته نماند كه روايتى بى‌سند از احمدبن‌واضح يعقوبى‌ (ت بعد ٢٩٢ ق) ترتيب سور مصحف امام‌ على‌ (ع) را خلاف نزول، معرفى كرده است. در اين روايت، سوره‌هاى قرآن به هفت جزء نسبتاً مساوى تقسيم و در هر جزء

[١] . رك: نكونام، نكونام؛« بررسى روايات ترتيب نزول» قرآن در آيينه پژوهش، ص ٥ به بعد.

[٢] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ١٤٨، ١٥٠ و ١٥٩.