از قول‌ ابن ابى داود گزارش مى‌كند: ابوالعاليه‌، رُفَيع بن مهران رياحى بصرى‌، كه از تابعان مخضرم‌[١] است، به لحاظ آگاهى از دانش قرائت، كهتر صحابيان و مهتر تابعان است‌[٢] و مى‌دانيم كه آگاهى از دانش قرائت براى يك صحابى يا تابعى يا پيرو تابعى، آن هم در ترازى بسيار بالا، به معناى چيره‌دستى و آگاهى بسيار از دانش تفسير است؛ زيرا قاريانِ روزگار صحابيان، تابعان و اتباع آنان، مفسّران و قرآن‌پژوهانى سترگ بوده‌اند، گو اينكه تراز درك و دريافت و آگاهى ايشان هم‌سان نبوده است.

بارى! چنين شخصيتى، به تصريح‌ ابن حجر و گزارش استاد معرفت، نخستين كسى است كه در ماوراء النهر اذان گفته است. افزون بر اين، كوچيدن شش تن از صحابيان‌[٣] به خراسان آن روزگار، كه برخى از آنان نيز از ياران و مواليان امام‌ على‌ (ع) بوده‌اند مانند بُرَيده‌ (خ ل‌ بُرَيد) بن الخصيب‌ (خ ل‌ الخضيب) الدسلمى‌[٤] كه از سخن‌ شهيد ثانى‌ در الرع‌ اية[٥] بر مى‌آيد كه وى از راويان ثقه است، همان‌سان كه برخى رجال‌پژوهان، از سخن شهيد، توثيق‌ بُرَيده‌ را فهم كرده‌اند.[٦] برخى نيز مانند قُثَم بن عباس بن عبدالمطلب‌، تنها از ياران آن‌

[١] . توضيح اين واژه بزودى خواهد آمد.

[٢] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، چ ١، صص ٤٢١- ٤١٩؛ چ ٢، صص ٣٥٦- ٣٥٥.

[٣] . نام اين كسان چنان است: ١. بريده بن حصيب اسلمى( م ٦٣ ه.)؛ ٢. ابو برزه اسلمى( م ٦٥ ه.)؛ ٣. حكم بن عمرو غفارى( م ٥٠ ه.)؛ ٤. عبد الرحمان بن سمره عبشمى( م ٥٠ ه.)؛ ٥. قُثَم بن عباس‌[ بن عبدالمطلب‌] هاشمى( م ٥٧ ه.)؛ ٦. عبد الرحمان بن يعمر دئلى( م؟؟؟). براى آگاهى بيشتر، ر. ك: حين عطوان، دين‌پژوهى در خراسان عصر اموى، صص ٨٧- ٨٣.

[٤] . براى آگاهى بيشتر از زيستنامه و موضع فكرى و سياسى وى، ر. ك: محمد بن حسن الطوسى، رجال الطوسى، ص ٥٨؛ السيد مصطفى بن الحسن الحسينى التفرشى، نقد الرجال، ج ١، صص ٢٦٧ و ٢٦٩؛ حسين عزيرى و ديگران، راويان مشترك: پژوهشى در بازشناسى راويان مشترك شيعه و اهل سنت، ج ١، صص ١٤٠- ١٣٧.

[٥] . الشهيد الثانى، الشيخ زين الدين بن على العاملى، الرعايه لحال البدايه فى علم الدرايه و البدايه فى علم الدرايه، ص ١٧١.

[٦] . السيد مصطفى بن الحسين الحسينى التفرشى، نقد الرجال، ج ١، ص ٢٦٩.