معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٨٢ - ٣ عدم جواز تمسك به ظواهر آيات متشابه

عرب، كلمه استواء عرش را به استيلا معنا مى‌كند و با رجوع به عرف قبل از اسلام، تشابه آيات رؤيت را حل و آن را به چشم‌داشت تفسير مى‌كند.[١]

٣. عدم جواز تمسك به ظواهر آيات متشابه‌

قرآن كريم در تعبيرى كه در سوره آل عمران دارد، مى‌گويد: فتنه‌جويان مريض‌القلب دنبال آيات متشابه‌اند؛ اما بيان نكرده است كه آنان چگونه از اين آيات به سود خود بهره‌بردارى مى‌كنند؟ اما استاد معرفت كلامى در كتاب‌ التمهيد دارند كه اين نكته را روشن مى‌كند. ايشان مى‌گويند:

اكثر سلف، انسى با علوم عقلى نداشتند و بر عمق حقايق اسلام آگاه نشده بودند و به معارف بى‌نهايت دقيق آن آشنا نبودند، و فقط ظواهر الفاظ را بدون تعمق بر زبان جارى مى‌ساختند. در نتيجه شناخت دقيقى نسبت به مسايل مربوط به خداوند و صفات تفصيلى او اعم از ثبوتى و سلبى و نيز تفكيك صفات ذات از صفات فعل و غير اينها نداشتند. آرى! آنان هرگاه صفتى از خداوند را كه در قرآن و ياور گفتار پيامبر آمده است، تنها به معناى ظاهر آن‌ها تمسك مى‌كردند و خود را نسبت به آنچه بر حسب فهم ساده و ابتدايى كه به آن‌ها داده شده، مى‌فهميدند، راحت مى‌كردند و چيزى را كم يا زياد نمى‌كردند.[٢]

كلام فوق را استاد معرفت در واقع در بيان سبب تشابه عرضى بيان داشته‌اند كه متشابه در عصرهاى بعد از نزول حاصل آمده است. همان زمانى كه بحث‌هاى كلامى و جدلى پيرامون خداوند و صفات او در حوزه اسلامى طرح شده بود.

نكته‌اى را در اينجا بايد ذكر كرد كه آيا حكم به عدم جواز تمسك به ظواهر آيات متشابه روا است يا ناروا؟ پاسخ به اين پرسش به شكل تعريف از متشابه وابسته است. دو شكل از تعاريف ذكر شده براى متشابه- كه اشاره‌هايى به آن دو در كلام استاد وجود دارد- از اين قرار است:

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٣٠٣- ٢٩٧.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، صص ٥٣- ٥٢.