معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٨٦ - گونهشناسى آثار قرآنى

قرآن است كه معمولًا در گذشته به‌طور پراكنده در منابع كلامى، اصول فقه، مقدمات تفاسير و ذيل پاره‌اى از آيات مورد بحث قرار مى‌گرفت. از اين روى او به نوعى نقش بنيان‌گذار را در اين حوزه ايفا كرده و دريچه پژوهش و مطالعه در موضوعات گوناگون علوم قرآنى را در حوزه علميه گشود و توسعه و گسترش داد. در اين مقاله ابتدا گزارشى توصيفى- تحليلى از آثار قرآنى اين انديشمند معاصر ارائه شده و سپس به بازخوانى اين آثار از جهت روش‌شناسى علمى پرداخته شده است و به ارزيابى و تحليل انتقادى گذاشته شده‌اند. بديهى است كه انتقادهاى نگارنده اين مقاله به هيچ وجه از ارزش و اهميت آثار قرآنى آن دانشمند فقيد نكاسته و هدف از آن صرفاً بارورى و شكوفايى بيشتر مطالعات قرآنى است.

گونه‌شناسى آثار قرآنى‌

آثار قرآنى آيت‌الله معرفت در سه رده قابل طبقه‌بندى هستند:

١. مطالعات علوم قرآنى؛ كه كتاب‌ التمهيد بارزترين آن‌ها است. اين كتاب را مى‌توان مفصل‌ترين كتاب علوم قرآنى شيعه و چه بسا نخستين كتاب مستقل در اين زمينه دانست. التمهيد به موضوعات سنتى علوم قرآن با گرايش پر رنگ كلامى پرداخته و مؤلف سعى دارد در رد نظريه‌هاى مخالف به ديدگاه‌هايى نو در عرصه مباحث كلام جديد و فلسفه دين نيز توجه داشته باشد و در ارتباط با برخى موضوعات مانند زبان قرآن، فصل مستقلى اختصاص داده است. افزون بر آن، در اثر ديگرى از مؤلف با عنوان‌ شبهات و ردود به‌طور مستقل به مجموعه متنوعى از نقدهاى كلامى درباره رويكردهاى نوين تفسيرى كه سعى دارند روش‌ها و يافته‌هاى فلسفه دين، كلام جديد، هرمنوتيك، مردم‌شناسى و تاريخ اديان را در حوزه فهم قرآن به‌كار گيرند، بر مى‌خوريم.

٢. گونه ديگر از آثار ايشان، تفاسير موضوعى است. مرحوم استاد معرفت از مدافعان جدى تفسير موضوعى بوده و اساساً اين گونه از تفسير را نه تنها نوعى متفاوت در چينش و تدوين مباحث كه رويكردى متفاوت از تفسير