معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٧٩ - ١ انتقال وجود بسيط قرآن از حضرت علميه به حقيقت محمديه

قرآن با الفاظ و ساختار لفظى و ديدگاه ديگر مدعى نزول معناى آيات بر پيامبر (ص) بود كه هر دو ديدگاه به دو ديدگاه ديگر به اعتبار نزول لفظى تدريجى يا دفعى و نزول معنايى تدريجى يا دفعى منشعب مى‌شدند كه جمعاً چهار ديدگاه و رهيافت مى‌شد. هر چهار ديدگاه به مفسران و متكلمان متعلق بوده است.

ديدگاه ديگرى وجود دارد كه حكمت متعاليه و عرفان به مسأله نزول قرآن نگاه مى‌كند. تبيين اين ديدگاه بر ذكر نكات دقيق و لطيف فلسفى و عرفانى متوقف است كه به آن اشاره مى‌شود.

١. انتقال وجود بسيط قرآن از حضرت علميه به حقيقت محمّديه‌

عارفان بر اين اعتقادند كه مصدر و مبدأ همه وجودها، ذات احديت و پس از آن؛ مقام واحديت الاهى است كه همه وجودها از آن نشأت مى‌گيرند. عالم مادّه نيز از اين قاعده بيرون نيست. اصل وجود آن نه ماديت و عدميت آن، در عوالم مجرّد پيشين وجود داشته است. قرآن مجيد نيز كه نخستين بار در سخنان پيامبر اسلام (ص) و آن هم از جبرئيل ظاهر مى‌شود، وجود پيشين عقلى دارد. وجود بسيط آنكه معارف ناب (آموزه‌هاى نظرى و عملى) است، نخستين بار در حضرت علميه و مقام واحديت يافت مى‌شود كه از شئون ذاتيه و حقايق علميه حضرت حق تعالى است.[١]

پس از خلقت صادر اوّل (حقيقت محمّديه)، و مواجهه روح قدسى پيامبر اسلام (ص) با حضرت علميه و نظر به آن، حقيقت مجرّد و طور نخست قرآن مخزون در حضرت علميه بر حضرت منكشف و به تعبيرى منتقل مى‌شود. از اين انكشاف و انتقال معارفِ قرآنِ بسيط بر حقيقت محمّديه مى‌توان به «كلام ذاتى» حق‌تعالى با حقيقت محمّديه تعبير كرد؛ چون كلام، عبارت از انتقال معنا و مقصود صاحب كلام به مخاطب است؛ پس حقيقت محمّديه، نخستين مخاطب و شنونده كلام الاهى (كلام ذاتى و عقلى)، و خداوند نخستين متكلّم‌

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، تاريخ قرآن، صص ٤٢- ٤١؛ محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، ص ١٢٠.