معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧٠ - ترتيب نزول آيات

اختلاف، تقريباً متن واحدى از ترتيب نزول سوره‌ها به‌دست مى‌دهد.[١]

٢. روش دوم، اجتهاد در تعيين ترتيب نزول سوره‌ها است. برخى دانشمندان مسلمان مانند بازرگان‌ و خاورشناسان براى تعيين ترتيب نزول سوره‌هاى قرآن به اين روش تكيه كرده‌اند.[٢] البته نمى‌توان انكار كرد كه روايات به‌ويژه روايات ترتيب نزول تأثير جدى بر جهت‌دهى اجتهاد اين دانشمندان داشته است.

٣. روش سوم، محور قرار دادن روايات ترتيب نزول و اجتهاد بر روى آن‌ها براى شناسايى رتبه هر سوره است. اين روش در واقع تركيبى از روش اول و دوم است، تفاوت آن با روش دوم و اول در جابه‌جايى رتبه برخى سوره‌ها است. شايد بتوان ترتيب نزولى را كه‌ محمد عزت دروزه‌ در التفسير الحديث‌ ارائه داده است، در شمار دسته سوم قرار داد.

روش آيت‌الله معرفت از نظر كلى در دسته سوم جا مى‌گيرد؛ يعنى اجتهاد بر روى روايات اما به روشى كاملًا متفاوت با ديگران در تعيين ترتيب نزول سوره‌ها. تكيه ايشان بر روايات صحيح و موثق بوده است. به دليل آن‌كه اين بحث يك بحث تاريخى است و لذا بايد به روايات منقول از شاهدان نزول وحى و كسانى كه در ارتباط مستقيم با آن‌ها بوده‌اند اعتماد كرد. اجتهاد مبتنى بر حدس و احتمال و معيارهاى غير قاطع نمى‌تواند راهى مطمئن براى تشخيص ترتيب نزول باشد. استاد در پژوهش خود براى تعيين ترتيب نزول سوره‌ها سه گام برداشته‌اند:

١. اعتماد به مشهورترين روايت ترتيب نزول كه مورد اعتماد مفسران بزرگ شيعه و سنى است. ايشان در اين‌باره مى‌نويسد:

در ترتيب نزول سوره‌ها رواياتى در دست است كه مورد اعتماد بزرگان است و عمدتاً از ابن عباس‌ نقل شده است. مانند روايتى كه‌ احمد بن يعقوب‌ كاتب معروف به‌ ابن واضح يعقوبى‌ (م ٢٩٢ ق) در تاريخ خود از محمد بن سائب كلبى‌ از ابى صالح‌ از ابن عباس‌ نقل مى‌كند[٣]. و يا روايتى‌

[١] . نكونام، صص ١٢٨ و ٣٠٣- ٣٠٧.

[٢] . ر. ك: محمود راميار، تاريخ قرآن، صص ٦٩٩- ٦٧٠، نكونام، صص ٢٢- ١٠ و ٢٩٧- ٢٩٤.

[٣] . ر. ك: احمد بن واضح يعقوبى، تاريخ يعقوبى، ج ٢، صص ٢٦ و ٣٥.