معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٥٥ - آيا آيات قرآن فراتر از تقسيم به محكم و متشابه را بر مىتابند؟

به زنديقى كه از آيات متشابه قرآن سؤال كرد، فرمود:

ثم ان الله قسّم كلامه ثلاثة اقسام: فجعل قسماً منه يعرفه العالم و الجاهل و قسماً لايعرفه الا من صفا ذهنه و لطف حسّه و صح تمييزه ممن شرح الله صدره للاسلام و قسماً لا يعلمه الّا الله و ملائكته و الراسخون في العلم ...؛[١]

خداوند كلام خويش را به سه قسم تقسيم كرده؛ بخشى از آن را عالم و جاهل مى‌شناسند و بخش ديگرى را جز كسى كه صفاى ذهن و لطافت حس و صحت تمييز و شرح صدر دارد نمى‌شناسد و به قسمت ديگر جز خدا و ملائكه و راسخان در علم، پى‌نمى‌برند.

ولى پر واضح است كه قسم مبهم‌گونه ديگرى از محكم و در عرض آن است؛ نه در طول و يكى از اقسام آيات، چنان كه خواهيم گفت كه تقسيم متشابه نيز به اصلى و عرضى تقسيم ديگرى در عرض متشابه نيست، وگرنه گونه‌هاى ديگرى نيز براى متشابه قابل فرض است؛ مثلًا در ميان آيات متشابه آياتى يافت مى‌شوند كه راه علاج آن‌ها ارجاع به محكمات نيست و نمى‌توان معانى روشن، قطعى و دقيقى از آن ارائه داد، گرچه مفسران عالى شأن، احتمالاتى قريب و بعيد درباره آن‌ها بيان فرموده‌اند؛ مانند فواتح سوره‌ها و آياتى كه مشابه محكم ندارند و محتواى آن‌ها در جاى ديگر قرآن نيامده تا بتوان با تفسير قرآن به قرآن پرده از اسرار آن‌ها برداشت. از طريق روايت‌ها نيز نمى‌توان معنايى قطعى براى آن‌ها تصوير كرد؛

مانند آيه ٩٦ سوره طه:

قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ كَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي‌

آيا سامرى‌ در گوساله دست‌ساز خود وسيله‌اى تعبيه كرده بود كه بانگ گاو داشت؟ چنان‌كه نظر برخى مفسران چنين است؛[٢] يا مقدارى از خاك جاى پاى‌ جبرئيل‌ برداشت و به پيشنهاد ابليس‌ در شكم گوساله جاى داد و بانگ گوساله،

[١] . احمد بن‌على طبرسى، الاحتجاج، ص ٢٤٨.

[٢] . سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٤، ص ١٩٧؛ عبدالله جوادى آملى، تفسير موضوعى قرآن، ج ٢، ص ٦٥٥.