شايد نگاه تاريخى به انديشه‌ها در جهان اسلام كمتر از نگاه تاريخى به صاحبان انديشه روى‌آورد انديشه‌وران مسلمان بوده است؛ زيرا در ميان آثار اسلامى به طبقات‌ النحاة، طبقات الفقها، طبقات المفسّرين، طبقات المعتزله و عنوان‌هايى از اين دست بر مى‌خوريم؛ امّا كمتر با تاريخ نحو، فقه، تفسير و به‌طور كلى انديشه‌ها رويارو مى‌شويم. به ديگر سخن، نويسندگان و تاريخ‌نويسان ما بيشتر تاريخ عالمان را نوشته‌اند تا تاريخ علم را! ليكن به تازگى اين رويكرد نزد عالمان مسلمان اهميت و ضرورت خود را نشان داده و در حال يافتن جايگاه خويش است. به مَثَل در دانش تفسير، در جهان تسنّن دكتر محمدحسين ذهبى‌ در دهه‌هاى پيشين كتاب‌ التفسير و المفسّرون‌ را نگاشت، كه گذشته از برخى غرض‌ورزى‌ها و داورى‌هاى ناسخته درباره شيعه، از بهترين منابع درباره تاريخ دانش تفسيرى و ديگر بحث‌هاى مهم اين علم است.

در جهان تشيع نيز دانشمند فرهيخته استاد آيت‌الله معرفت- قدس‌سرّه- به اين مهم توجه كرده و آثارى ارجمند در گستره علوم قرآنى از جمله در حوزه تاريخ تفسير و مفسّران به خامه آورده است؛ اثرى كه جاى آن به جدّ در ميان آثار اسلامى، به‌ويژه شيعى خالى بود. استاد- رحمةالله تعالى- در اثر اخير، تاريخ تفسير و انديشه تفسيرى را يك‌جا، امّا نافراگير، بر رسيده است. بحمدالله در روزگار ما به بركت انقلاب اسلامى روى‌آورد قرآن‌پژوهى كشور در تراز حوزه و دانشگاه، به‌ويژه در دهه گذشته روندى فزاينده داشته است. با اين همه هنوز جاى كار در اين زمينه بس فراخ و فراوان است و قرآن‌پژوهان را به تلاش و تپش و چالش فرا مى‌خواند. بارى! در كنار اين برهاى نو به نو، كه از باغ و بوستان‌پژوهشيان مى‌رسد، شناخت، شناساندن و نقد اين آثار، اهميتى به‌سزا دارد تا از اين رهگذر بر كفايت‌ها تأكيد و كمبودها يادآورى شود؛ باشد كه اين درنگ‌ها گامى در راستاى بهينه‌سازى آثار قرآن‌پژوهى باشد و بدين‌سان گامى هرچند لرزان در آستانه قرآن گرامى برداشته شود. بمنّه و كرمه.

در اين نوشتار بر آنيم تا كتاب‌ التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب‌ را در دو