معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١١ - ٦ بازشناساندن مبانى تفكر اخباريان

٦. بازشناساندن مبانى تفكر اخباريان‌

اخبارى‌گرى گرايشى است مبتنى بر ترجيح منقولات بر معقولات و به‌ويژه با تأكيد بر انحصار امكان فهم از متون روايات در ميان شيعه شكل گرفته است. اين گرايش در سه مرحله از تاريخ شيعه به شكوفايى رسيد. نخست؛ در سده‌هاى دوم تا چهارم كه از جمله پرچم‌داران آنان‌ شيخ صدوق‌ را مى‌توان بر شمرد. دوم؛ در سده دهم و يازدهم با ظهور محدثانى همچون: فيض كاشانى‌، محمدتقى مجلسى‌ و فرزندش‌ محمدباقر مجلسى‌، شيخ‌ حرّ عاملى‌. سوم؛ سده دوازدهم و سيزدهم؛ سيد نعمت‌الله جزائرى‌ و شاگرد ايشان‌ حاجى نورى‌ به اين مرحله از تاريخ اخباريان تعلق دارند.

شمارى از تفكرات، وجه مشترك ميان همه اخباريان است، نظر برترى نقل بر عقل به هنگام تعارض دو دليل؛ تكيه بر روايات در فهم مداليل آيات و دخالت ندادن عقل در تفسير قرآن مگر در حوزه‌اى محدود؛[١] اما برخى از باورها و نوع تعامل به متون دينى به دوره متأخر اخباريان منحصر است. در اين دوره گروهى از اخباريان متون دينى به دوره متأخر اخباريان منحصر است. در اين دوره گروهى از اخباريان چنان به سادگى و سهل‌انگارى در برخورد با روايات و كنار گذاشتن مبانى عقلى روى آوردند كه در ورطه لغزش‌هاى متعددى از جمله راهيافت تحريف به قرآن غلتيدند.

از اين جهت اگر واژه اخبارى‌گرى به اين گروه قابل تطبيق باشد، به هيچ‌روى سزاوار نيست. همين اصطلاح درباره مراحل پيشين اين مشرب فكرى به‌كار رود. بلكه شايسته است به آنان اصطلاح محدثان اطلاق شود.

آيت‌الله معرفت در فصل پنجم كتاب به بررسى اين مسأله- هرچند به‌صورت اختصار- پرداخته است. ايشان پس از تقسيم نهضت اخبارى‌گرى به دو دوره كهن و نوين، و بر شمردن‌ ثقة الاسلام‌ كلينى‌ (م ٣٢٩) و شيخ صدوق‌ (م ٣٨٠) به‌عنوان پرچم‌داران دوره كهن، تفاوت اين دو مرحله را، تثبيت و دقّت‌

[١] . براى آشنايى بيشتر با تفكرات و تاريخ اخباريان ر. ك: محسن غراوى، مصادر الاستنباط بين الاصوليين و الاخباريين؛ على قايينى، علم الاصول تاريخاً و تطوراً.