معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٨٣ - زمينهها و انگيزهها

زمينه‌ها و انگيزه‌ها

خورشيد اسلام، در سرزمين عربستان طلوع و اعراب آن سرزمين را- كه تعداد افراد با سواد آن‌ها، از تعداد انگشتان تجاوز نمى‌كرد[١]- به علم و دانش دعوت و قرآن را، به‌عنوان معجزه معرّفى كرد.[٢]

قرآن با دعوت به تفكّر و تعمّق در آيات الهى، خلقت آسمان‌ها، زمين‌[٣] و ... مردم را از خواب جهل و غفلت بيدار كرد. مسلمانان كه با فتوحات عظيم در قرن اوّل هجرى، به سرزمين‌هاى تازه‌اى دست يافته بودند، هر روز با افكار نو و اديان ديگرى آشنا مى‌شدند. با فروكش كردن نسبى جنگ‌ها، تبادل فرهنگى بين اسلام، اديان و تمدن‌هاى ايران، روم و يونان آغاز شد و ترجمه آثار ديگر ملل، در دوره‌ هارون الرّشيد و مأمون‌ شدّت گرفت.[٤]

مسلمانان علومى مانند: طب، رياضيات، نجوم، علوم طبيعى و فلسفه را از يونان گرفتند و مطالب زيادى به آن‌ها اضافه كردند و در طى چند قرن، خود را به اوج قلّه دانش رساندند، چنان كه مسلمانان در قرن سوم و چهارم هجرى، بهترين كتاب‌ها را در زمينه طب (مانند قانون بوعلى سينا)، در زمينه فلسفه (مانند شفاى بوعلى سينا)، رياضيات و نجوم نگاشتند.

بارى! ترجمه و تأليف آثار غير مسلمانان، در زمينه علوم مختلف، و انتقال آن‌ها به كشور پهناور اسلامى موجب شد تا تعارضاتى بين ظاهر بعضى آيات قرآن و علوم جديد به نظر آيد.

دانشمندان مسلمان، در همان قرن‌هاى اوليه اسلام، در تلاش براى رفع اين معضل، دو طريق را انتخاب كردند كه به اين شرح است:

الف. ردّ مطالب باطل اين علوم كه براى آگاهى مردم و ارشاد آنان صورت مى‌گرفت؛ زيرا بسيارى از مبانى فلسفى و علمى يونان، قابل خدشه و اشكال‌

[١] . ١٧ نفر مرد و تعداد اندكى زن سواد خواندن و نوشتن داشتند.( فتوح البلدان، ج ٣، ص ٥٨٠)

[٢] . بقره، آيه ٢٣.

[٣] . رعد، آيات ٢ به بعد؛ يس، آيات ٣٨ به بعد و ....

[٤] . جرجى زيدان، تاريخ التمدّن الاسلامى، ج ٢، ص ١٥٣.