معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٢ - تفاوت سبب نزول با شأن نزول

يافته است.[١]

بيشتر مفسران تفاوتى ميان اين دو (سبب نزول و شأن نزول) قائل نشده‌اند و هر مناسبتى را كه ايجاب كرده است آيه يا آيه‌هايى نازل شود، گاه سبب نزول و گاه شأن نزول گفته‌اند. در صورتى كه ميان اين دو عبارت فرق است؛ از اين جهت كه شأن نزول اعم از سبب نزول است. آيت‌الله معرفت در باب تفاوت آن دو مى‌نويسد:

هرگاه به مناسبت جريانى درباره شخص يا حادثه‌اى خواه در گذشته يا حال يا آينده و يا درباره فرض احكام، آيه يا آياتى نازل شود، همه اين موارد را شأن نزول آن آيات مى‌گويند. مثلًا مى‌گويند: فلان آيه درباره عصمت انبيا يا عصمت ملائكه يا حضرت‌ ابراهيم‌ يا نوح‌ يا آدم‌ نازل شده است كه تمامى اين‌ها را شأن نزول آيه مى‌گويند. اما سبب نزول، حادثه يا پيش‌آمدى است كه متعاقب آن آيه يا آياتى نازل شده باشد ... لذا سبب اخص است و شأن اعم.[٢] يعنى هر سبب نزولى شأن نزول هم خواهد بود، اما هر شأن نزولى، سبب نزول نمى‌باشد.

بدين‌ترتيب در نظر استاد معرفت، علاوه بر سبب نزول قصه‌هاى قرآن درباره خوبان يا بدان، چه قصه صريحاً در قرآن آمده باشد و چه به‌صورت اشاره، مانند قصه سپاه فيل و هجوم به كعبه و قصه عزير و خضر و ... در شأن نزول داخل خواهد بود.

هر چند استاد به تفاوت سبب و شأن نزول توجه دارد، اما بيان نكرده است كه چرا به تفكيك ميان آن دو روى آورده‌اند؟ با اينكه چرا تقريباً همه معاصران اين دو اصطلاح را مرادف هم و در جاى يكديگر به كار مى‌برند. به نظر مى‌رسد دو احتمال را بتوان عامل اين تفكيك از نظر استاد معرفى كرد:

١. عامل نخست توجه به معناى كلمه سبب و شأن است. دقت در اين دو كلمه، تفاوت روشنى از اين دو واژه به‌دست مى‌دهد كه بر اساس آن نمى‌توان آن دو را مترادف پنداشت، و بايد نسبت ميان اين دو اصطلاح را عام و خاص‌

[١] . براى توضيح بيشتر ر. ك: بابايى و همكاران، روش‌شناسى تفسير قرآن، صص ١٥٣- ١٥١.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، ص ٢٥٤؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ١٠٠.