معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٦٩ - ٢ تشابه اصلى و تشابه عرضى

اصفهانى‌ در تعريف متشابه مى‌گويد: «متشابه قرآن چيزى است كه به علت شباهت آن به چيز ديگرى، تفسيرش مشكل شده است.» طبق اين تعريف، تشابه در آيات متشابهه، تشابه حق و باطل است كه سخن حق‌گونه خداوند باطل‌گونه جلوه‌گر شود.[١]

٢. تشابه اصلى و تشابه عرضى‌

آياتى كه متشابه‌اند، همه در يك سطح نيستند و علل تشابه آن‌ها يكسان نيست. برخى از آيات بالاصاله متشابه‌اند و برخى ديگر بر حسب عوامل خارجى متشابه شده‌اند. بر همين اساس استاد معرفت معتقدند تشابه آيات بر دو نوع است:

١. ٢. تشابه اصلى و طبيعى‌؛ اين تشابهى است كه به گونه‌اى طبيعى به جهت كوتاهى لفظ و بلنداى معنا به وجود آمده است.

٢. ٢. تشابه عرضى‌؛ اين نوع تشابه در آغاز اسلام نبوده است، زيرا مسلمانان با سلامت طبع، آياتى كه بعدها متشابه شده‌اند را مى‌فهميدند و مراد خداوند را درك مى‌كردند؛ اما پس از به وجود آمدن مباحث جدلى و مباحث كلامى و رواج مباحث فلسفى- كه جسته و گريخته به گونه‌اى ناپخته و نارس، از يونان، به ميان مسلمانان وارد شد- بر چهره برخى از آيات، هاله‌اى از غبار ابهام و تشابه نمودار شد.[٢]

ايشان در مورد تشابه اصلى معتقدند:

برخى از آيات به جهت محتواى بلند و كوتاهى لفظ و عبارت، زمينه تشابه در آن‌ها فراهم است، يعنى جاى تشابه در آن‌ها فراهم است. يعنى جاى آن دارد كه تشابه ايجاد كند، زيرا تنگى و كوتاهى قالب، موجب گرديده تا لفظ در افاده معناى مراد كه بسيار بلند و پهناور است كوتاه آيد و نارسا جلوه كند، نوعاً افراد با برخورد با اين‌گونه موارد دچار اشتباه و ترديد مى‌گردند؛ زيرا ظاهر عبارت نمى‌تواند معنا را كاملًا در اختيار بيننده يا شنونده قرار دهد، ولى احياناً كسانى هستند با سبق اطلاعات و واقف‌

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٣٧٤- ٣٧٣.

[٢] . ر. ك: همان، ص ٢٧٩.