تعبيرهاى اين كتاب آسمانى درباره خود رجوع مى‌كنيم در مى‌يابيم كه قريب به اتفاق اين اوصاف بيانگر ويژگى‌ها و جنبه‌هاى مربوط به محتوا، مدلول و معناى قرآن است و نه وصف واژگان و عبارات و جنبه‌هاى ادبى- زبانى آيات. به بيان ديگر، هدايت‌گرى، بيانگر همه چيز بودن، حكمت‌آميز بودن، نور و بصائر بودن و ... ويژگى‌هاى علوم و معارفى است كه در قالب آيات و سور پديده آمده است. فراگير بودن تحدّى قرآن كه شامل امت‌هاى غير عرب‌زبان مى‌شود نيز از دلايل اين نظر ياد شده است.[١]

امام‌ خمينى‌ از كسانى است كه به اين بُعد اعجاز قرآن پرداخته و همان‌طور كه تفسير قرآن را در راستاى دعوت به هدايت و راهنمايى مى‌داند، بحث اعجاز قرآن را در راستاى احياى قلوب و طرح معارف الهيه مى‌داند و معتقد است نبايد قرآن را از قبيل كتاب‌هاى ادبى و بلاغى دانست و آن را به اين مرتبه تنزل داد.[٢]

٣. در برابر اين ديدگاه، ديدگاه معتدل و ميانه‌اى وجود دارد كه تحدّى قرآن به هر دو بُعد بيانى و محتوايى را مى‌پذيرد. بر اساس نظر استاد آيت‌الله معرفت (ره) اين امر به نوع مخاطبان بستگى دارد. آنجا كه خطاب متوجه عرب‌زبانان به‌ويژه اعراب آن دوران است كه سخنورى پيشينه آنان بود، تحدّى قرآن مخصوص جنبه فصاحتى و بلاغتى و نظم نو و سبك شگفت آن است، اما پس از آنكه نداى قرآن به تمامى بشريت رسيد و همگى مخاطب قرآن واقع شدند، تحدّى قرآن به تمامى وجوه اعجاز آن تعلق گرفته است؛ زيرا قرآن معجزه اسلام براى همه دوران‌ها، همه نسل‌ها و تمامى اقشار مردم با همه دانش‌ها، هنرها و فرهنگ‌ها است.[٣]

در اينجا مجال نقد دو ديدگاه نخست نيست، اما ديدگاه استاد معرفت نظر

[١] . ر. ك: مجتبى قزوينى خراسانى، بيان الفرقان، ج ٢، صص ١٩٧- ١٩٦، ٢٠٦- ١٩٩؛ على نقى خدايارى،« اعجاز قرآن از ديدگاه شيخ مجتبى قزوينى»، بينات، شماره ٤٠- ٣٩، صص ٣٦٥- ٢٦٢.

[٢] . ر. ك: تفسير قرآن مجيد، برگرفته از آثار امام خمينى، تدوين سيد محمدعلى ايازى، ج ١، صص ١٤١- ١٣٨.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٤، ص ٢٣.