معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٦ - رابطه مكى و مدنى و متأثر بودن قرآن از محيط

ضوابط مكى و مدنى از نظرگاه آيت‌الله معرفت‌

به‌طور كلى نظر استاد آن است كه براى تشخيص مكى يا مدنى بودن سوره‌ها بايد به روايات موثق اعتماد كرد، و در مورد آيات بايد همه شواهد و قرائن را مطالعه كرد و در صورتى كه موجب علم يا حل قطعى مشكل در لفظ آيه شد، به آن اعتنا كرد؛ در غير اين‌صورت معتبر نخواهد بود.[١]

اما در علوم قرآنى‌ با يك دسته‌بندى استقرايى مى‌نويسد:

به‌طور كلى ملاك‌ها و علايم براى تشخيص، عبارت است از:

١. نص و خبر؛

٢. علايم صورى و ظاهرى؛

٣. علايم محتوايى و معنوى.

سپس استاد همه علايم و ضوابط شناخت مكى و مدنى را كه مفسران بيان كرده‌اند را زير اين سه قسم بر مى‌شمارد و چنين نتيجه مى‌گيرد:

البته اين ويژگى‌ها هرگز كليت ندارد، بلكه صرفاً درباره برخى از انواع صدق مى‌كند. و در صورت اجتماع چندين خصيصه اگر موجب علم و يقين شود و نص معارضى در ميان نباشد، قابل اعتماد است و موجب قوت احتمال و اطمينان مى‌شود، در اين صورت است كه نتيجه كاربرد فقهى و تاريخى و غير آن دارد بنابراين ملاك تشخيص مكى و مدنى يا نقل و خبر است كه اصطلاحاً سماعى مى‌گويند، يا اجتهاد و شواهد ظاهرى و صورت جمله‌بندى و داشتن سجع و وزن و كوتاهى آيات و سوره‌ها است يا شواهد محتوايى است، بدين معنا كه شكل بيان اصول عقايد و احكام و برخورد با كفار و منافقين، نشانه مكى و مدنى بودن سوره است.[٢]

رابطه مكى و مدنى و متأثر بودن قرآن از محيط

يكى از شبهاتى كه از جانب مستشرقان بر قرآن وارد شده و با مبحث مكى و مدنى مرتبط است، آن است كه قرآن تابع و متأثر از محيط و جو حاكم بر

[١] . ر. ك: التمهيد ج ١، صص ١٣٢ و ١٣٣.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٨٤- ٨٢.