معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٥٤ - آيا آيات قرآن فراتر از تقسيم به محكم و متشابه را بر مىتابند؟

شده و هم مبهم است، چون روشن نيست شرح صدر در انسان هدايت شده و تنگى آن در گمراه چگونه حاصل مى‌شود.

گاه نيز متشابه است؛ ولى مبهم نيست؛ مانند:

الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌[١]

گاه مبهم است بدون تشابه كه به تفسير نياز دارد نه به تأويل؛ مانند:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ...[٢]

در اين آيه نكاتى از ابهام و سؤال وجود دارد: ١. مقصود از خلافت چيست؟ ٢. چگونه‌ آدم‌ (ع) خليفة الله شد؟ ٣. تعليم اسما كه خدا بدان بر ملائكه فخر كرد چگونه تحقق يافت؟ ٤. اسمايى كه خدا تنها به‌ آدم‌ (ع) آموخت چه بود؟ ٥. ملائكه چگونه اين مباهات را پذيرفتند و به عجز خويش اعتراف و بر آدم خاضعانه سجده كردند؟ ٦. نوع سجده آن‌ها بر آدم‌ (ع) چه بود كه عبادت غيرخدا شمرده نمى‌شد؟[٣]

حاصل اينكه بنا بر نظر استاد معرفت (ره)، آيات قرآن يا محكم‌اند و داراى مدلولى روشن يا متشابه‌اند كه با ارجاع به محكمات يا بيان تأويل آن‌ها از ناحيه خدا و راسخان در علم، از آن‌ها رفع تشابه مى‌شود؛ يا مبهم‌اند كه به تفسير نياز دارند.

اين تثليث تنها در كلام مرحوم استاد ديده شد و مشاهير از مفسران بر اساس آيه ٧ آل عمران، آيات را تنها به دو گونه محكم و متشابه تقسيم مى‌كنند،[٤] هرچند ممكن است گفته شود اولًا لسان آيه، لسان حصر نيست و نوع سومى كه مرحوم استاد افزوده‌اند، اگر در آيه نيست، گويا به وضوحش واگذار شده است. ثانياً روايتى مؤيد اين تقسيم است؛ اميرمؤمنان (ع) در پاسخ‌

[١] . طه، آيه ٥.

[٢] . بقره، آيه ٣١.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، صص ٨- ٧.

[٤] . ر. ك: فضل بن‌حسن طبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، ج ٢؛ فخرالدين رازى، التفسير الكبير، ج ٧، ص ١٨٠؛ محمد الطاهر ابن عاشور، التحرير و التنوير، ج ٣، ص ١٥؛ محمدجواد بلاغى، آلاء الرحمن، ج ٢، ص ١٢؛ سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٣٧؛ عبدالله جوادى آملى، تسنيم، ج ١٣، ذيل آيه.