معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥١١ - مصحف امام على(ع)

يا روايت كرده است كه آن حضرت در مصحف خود منسوخ را مقدم بر ناسخ نوشت:

كتب المنسوخ و الناسخ في اثره.[١]

و افزوده است كه من از عكرمه‌ پرسيدم: آيا آن را موافق نزول تأليف كردند؟ اول را اول نوشتند؟

الفوه كما انزل؟ الاول فالاول؟[٢]

او پاسخ داد: اگر انس و جن گردآيند، نتوانند كه آن را اين‌گونه تأليف كنند:

لو اجتمعت الانس و الجن علي أن يؤلِّفوه هذا التأليف ما استطاعوا.[٣]

ابن سيرين‌ در اين روايت به روشنى از ترتيب مصحف امام‌ على‌ (ع) سخن مى‌گويد. ملاحظه مى‌شود ابن سيرين‌ علاوه بر عبارت‌ علي تنزيله‌ عبارت‌هاى‌ الّفوه كما انزل‌، الأول فالأول‌ و كتب المنسوخ و كتب الناسخ في أثره‌ را نيز در روايت خود آورده است و هر يك از اين‌ها خود قرينه‌اى بر اين معنا است كه او خبر داده است، ترتيب مصحف امام‌ على‌ (ع) موافق نزول بوده است.

نيز با ملاحظه همه اين قراين بايد گفت: معناى‌ كتب المنسوخ و كتب الناسخ في أثره‌ اين است كه آيات ناسخ هم مثل ساير آيات به همان ترتيب نزول، جايگذارى مى‌شد؛ براين اساس آيات ناسخ مأخرتر از آيات منسوخ قرار مى‌گرفتند؛ نه آنكه لزوماً بلافاصله پس از آيات منسوخ قرار بگيرند.

كلمه «تنزيل» در سخن‌ ابن سيرين‌ به دلايلى چند به ترتيب نزول دلالت دارد:

اولًا، چنان كه پيش از اين آمد، تأليف در لغت و نيز لسان محدثان وقتى كه درباره كتاب به كار رود، به معناى گردآورى و به هم پيوستن است؛ از اين رو عبارت‌ ألَّفوه كما أُنزل؟ قرينه‌اى ديگرى بر اين معنا است كه مراد از «تنزيل» در روايت‌ ابن سيرين‌ مرتب كردن قرآن موافق ترتيب نزول آن است.

[١] . همان.

[٢] . عبدالرحمن سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ١، ص ١٢٧؛ محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٨٩.

[٣] . همان.