معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٦٦ - تعريف محكم و متشابه

آيات محكم و متشابه را در دو محور مورد بررسى قرار خواهيم داد:

الف. مبانى مفهوم‌شناسى محكم و متشابه؛

ب. مبانى مفهوم‌شناسى آيات محكم و متشابه.

لكن قبل از شروع به ذكر مبانى ياد شده، لازم است اندكى در تعريف محكم و متشابه درنگ كنيم.

تعريف محكم و متشابه‌

محكم و متشابه از نظر لغوى چندان مورد نزاع نيستند؛ زيرا محكم كه از ماده حكم گرفته شده، به معناى ممانعت از تعرض است. اين معنا در تمامى موارد استعمال اين كلمه، اعم از مجرد يا مزيد آن، جارى است. لذا حَكم (با فتحه عين‌الفعل) به معناى جلوگيرى و مانع شدن است. و به افسار اسب‌ حَكمة اللجام‌ گفته‌اند، زيرا اسب را از اضطراب منع مى‌كند. بنابراين محكم يعنى قوى، غيرقابل نفوذ، غيرمنفعل، بناى محكم يعنى ساختمان محكم و استوارى كه استحكام آن نمى‌گذارد به آن تعرض صورت گيرد. نيز حكمت را از آن روى حكمت ناميده‌اند كه انسان را از چيزهايى كه ارتكاب آن‌ها سزاوار نيست، بازمى‌دارد و منع مى‌كند.

متشابه از ماده شِبْه كه اسم مصدر است و به معناى مثل است گرفته شده و يا از شَبَه كه مصدر است و به معناى همانند بودن، مشتق شده است. پس متشابه، يعنى دو چيز، شبيه به هم باشند به شكلى كه ذهن از تفكيك و جداسازى آن دو عاجز شود.[١]

اما تعريف محكم و متشابه در عرف قرآن و علوم قرآنى، مورد بحث فراوان واقع شده است. البته باز در دو مورد اختلافى وجود ندارد. موردى كه آيات قرآن به محكم بودن توصيف شده است و در آيه‌هاى زير به كار رفته‌

[١] . ر. ك: محمدبن‌حسين راغب اصفهانى، مفردات، ماده شبه و حكم؛ محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ٧؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٢٧٢؛ فخرالدين رازى، التفسير الكبير، ج ٤، ص ١٨١.