معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٦٠ - نظر استاد معرفت(ره)

تقسيم تشابه به اصلى (ذاتى) و عارضى در كلام ايشان، تقسيم تامّى به نظر نمى‌رسد، زيرا اينكه عده‌اى: الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ‌ آياتى را دستاويز خود قرار دهند و افكار و آراى ساختگى خود را به پندار خويش با آن مستند كنند، هيچ آيه محكمى را متشابه نمى‌كند؛ مثلًا اگر خوارج نهروان از آيه محكم‌ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ‌[١] براى باطل خويش استفاده كنند،[٢] آيه، متشابه نمى‌شود و نيز چنانچه‌ فخر رازى‌ در جاى جاى تفسير خود آيه را به مذاق اشاعره بر جبر حمل كند[٣] يا امثال گروهك فرقان و سلفى‌ها با استدلال به برخى از آيات محكم، خون عده‌اى بى‌گناه را بريزند! اين حركت ناروا و استشهاد نابه‌جا، آيه را از احكام به تشابه تبديل نمى‌سازده وگرنه باب تشابه همچنان بايد مفتوح باشد و با تأويل‌هاى ناروا و تفسيرهاى به رأى، به تدريج بخشى از محكمات به متشابهات مبدل گردد و هر روز متشابه جديدى به متشابهات افزوده شود. در جايى كه استاد معرفت (ره) مى‌فرمايد:

اگر مجموعه آيات قرآن را بالغ بر شش هزار بدانيم، متشابهات- با دقت و حذف مكررات- به دويست آيه نمى‌رسند.[٤]

از سوى ديگر، قرآن در صدر آيه محكم و متشابه فرموده است:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ ....[٥]

او كسى است كه بر تو كتاب فرستاده كه برخى از آيات آن محكم و به منزله ام الكتاب است و برخى ديگر متشابه ....

گويا مى‌فرمايد: خدا متشابه نازل نكرده، كتاب را كه مجموعه واحدى است، فرستاده؛ ولى تنزيل كتاب و آمدن آن به عالم ماده و ظروف الفاظ- كه گريزى از آن نيست- به‌طور طبيعى بخشى را محكم و قسمتى را متشابه مى‌كند، زيرا زبان هرچند رسا، غنى و گويا باشد؛ مانند زبان عربى مبين كه در

[١] . انعام، آيه ٥٧.

[٢] . كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ.( نهج‌البلاغه، خطبه ٤٠).

[٣] . فخرالدين رازى، التفسير الكبير، ج ١، ص ٢٧٢، ج ٢، صص ٥٨- ٥٤؛ ج ١١، ص ٩٩.

[٤] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ١٤.

[٥] . آل عمران، آيه ٧.