معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٩٠ - شرايط نسخ

نسخ عبارت است از برداشتن تشريع سابقى كه به ظاهر اقتضاى دوام دارد، به وسيله تشريع بعدى، به گونه‌اى كه جمع آن دو يا به‌طور ذاتى- آنگاه كه تضاد و تنافى بين دو حكم روشن باشد- يا به دليل خاص- مانند نص صريح يا اجماع- ممكن نباشد.[١]

برترى اين تعريف طولانى از آن رو است كه‌ اولًا به خود نسخ پرداخته است، نه ناسخ يا منسوخ؛ ثانياً نسبت به آنچه از نسخ در قرآن متصور است، جامع و مانع است؛ ثالثاً از همه مهم‌تر اينكه بر اساس اين تعريف، پديده نسخ هيچ تغييرى در متن واقع و علم ازلى خداوند ايجاد نمى‌كند. و راه را بر شبهه‌سازان مى‌بندد كه نسخ را نشانه جهل و يا مخفى بودن امر از علم الهى بدانند.

استاد در كتاب‌ علوم قرآنى‌ نيز به ارائه تعريف نسخ پرداخته‌اند كه اختصار آن به جهت تناسب با سطح مخاطب است:

نسخ مصطلح آن است كه حكم شرعى سابق، با تشريعى لاحق، كاملًا برداشته شود.

ايشان سپس با تعيين مختصر شرايط نسخ به تكميل تعريف خود مى‌پردازند كه در بخش بعدى مقاله بدان اشاره خواهيم كرد. نكته قابل توجه اينكه در اين تعريف، از تنافى بين دو حكم كه در تعريف اول از جايگاهى ويژه برخوردار بود، ياد نشده است. به نظر مى‌رسد اين تعريف در پى اثبات وقوع نسخ در قرآن نباشد. اين برداشت برخاسته از ادامه توضيحات استاد درباره شرايط و حقيقت نسخ است.[٢]

شرايط نسخ‌

دانشمندان علوم قرآنى بر اساس تعريفى كه از نسخ ارائه كرده‌اند به تبيين شرايط تحقق آن نيز اشاره داشته‌اند. ديدگاه اكثر تئورى‌پردازان نسخ در قرآن در اين خصوص يكسان است و اختلاف‌هاى موجود، برخاسته از اين است كه‌

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٢، ص ٢٧٧.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ٢٢٧- ٢٢٦.