پيشينه نزاع درباره تعريف و مصاديق محكم و متشابه و مسائل جانبى آن به نخستين مفسران از صحابه و تابعان مى‌رسد. علامه‌ طباطبايى‌ (ره) سبب عمده اين نزاع‌ها را خلط ميان بحث محكم و متشابه و تأويل مى‌داند.[١] در اين ميان جدال‌هاى كلامى و فتنه‌هاى سياسى نيز در برداشت‌هاى ناصواب و احتمال‌هاى دست و پاگير و دامن زدن به نزاع، بى‌تأثير نبوده است.

ابوبصير از امام‌ صادق‌ (ع) نقل مى‌كند كه فرمود:

ان القرآن فيه محكم و متشابه فاما المحكم فنؤمن و نعمل به و ندين به و اما المتشابه فنؤمن و لا نعمل به؛[٢]

قرآن محكم و متشابه دارد. به آيات محكم ايمان مى‌آوريم، عمل مى‌كنيم و پاداش مى‌گيريم؛ اما آيات متشابه تنها مورد اعتقاد ما است؛ ولى بدان عمل نمى‌كنيم.

در تفسير منسوب به‌ ابن عباس‌،[٣] شاگرد اميرالمؤمنين (ع) كه به‌ صحيفه على بن ابى طلحه‌ نام گرفته، درباره محكم و متشابه آمده است:

المحكمات ناسخه و حلاله و حرامه و حدوده و فرائضه و ما يؤمن به و يعمل به و المتشابهات منسوخه و مقدمه و مؤخره و امثاله و اقسامه و ما يومن به و لا يعمل به؛[٤]

محكمات قرآن آيات ناسخ و آيات مربوط به حلال و حرام و حدود و واجبات است؛ آياتى كه بدانها ايمان مى‌آوريم و به كار مى‌بنديم و متشابه آياتى است كه نسخ شده، مقدم و مؤخر و مثل‌ها و اقسام آن است. آياتى كه به آن‌ها ايمان مى‌آوريم؛ ولى به كار نمى‌بنديم.

بر اين پايه، بحث محكم و متشابه در خودِ قرآن ريشه و در ميان مفسران از

[١] . سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٣٢.

[٢] . محمد بن مسعود عياشى، التفسير، ج ١، ص ١١.

[٣] . عبدالله بن عباس، داناترين مردم به تفسير و شاگرد خاص امام اميرالمؤمنين( ع) از نظر علمى به مرحله‌اى رسيد كه امام در حق وى فرمود:« كانما ينظر الي الغيب من ستر رقيق؛ گويا از پس پرده‌اى نازك به غيب مى‌نگرد و پيامبر وى را دعا كرد كه:« اللهم فقّهه في الدين و علّمه التأويل» التفسير و المفسرون، به نقل از: الاصابه، ج ٢، صص ٣٣٤- ٣٣٠؛ اسدالغابه، صص ١٩٥- ١٩٢)

[٤] . عبدالله بن عباس، تفسير ابن عباس، ص ١٢٤.