معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٢٠ - ناظر بودن برخى آيات به قضاياى خارجى

وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً.

مورد نزول اين آيه- نه سبب نزول آن- همان معناى ظاهرى و اولى آيه شريفه است دال بر اينكه پرستش مخصوص خدا است، يا مساجد از آن خدا است و نبايد كسى را با خدا بخوانيد. اما مطابق قاعده فوق، پيام آيه شريفه به همين مقدار مورد نزول محدود نمى‌شود، و آنچه از امام‌ جواد (ع) نقل شده كه در حد سرقت با استدلال به اين آيه، موضع قطع دست دزد را بن انگشتان معرفى كردند، مدلول باطنى و تأويلى آيه شريفه محسوب مى‌شود.[١]

بنابراين به نظر استاد معرفت، مقصود از قاعده اصولى‌ العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب- او- المورد توسعه دادن در مدلول آيات است تا آنجا كه معانى باطنى معرفى شده از سوى اهل بيت (ع) را نيز در بر بگيرد.

ناظر بودن برخى آيات به قضاياى خارجى‌

يكى از مباحث مهم اسباب نزول در ارتباط با قاعده «اعتبار عموم لفظ» كه غالباً در منابع مورد غفلت قرار گرفته، اين است كه برخى از آيات شريفه قرآن به قضاياى خارجى ناظر است و نمى‌تواند تحت قاعده مذكور العبرة بعموم اللفظ ... در آيد. استاد معرفت افزون بر توجه و تأكيد بر اصل اين مسأله، بحث خود را با ويژگى برجسته‌اى توأم ساخته است. نخست آن‌كه نمونه‌هاى روشنى از آيات شريفه نشان مى‌دهند كه مشمول قاعده مذكور نمى‌باشد، از قبيل آيه ١٧٣- ١٧٢ آل عمران:

الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ* الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ....

اين دو آيه به شأن مؤمنانى ناظر است كه پس از ضربه شديدى كه در جنگ احد از ناحيه مشركان به آن‌ها وارد شد، و ابوسفيان‌ تصميم داشت با حمله دوباره به مدينه براى هميشه خيال مشركان را از پيامبر و مسلمانان راحت سازد، نازل شد. به نظر استاد اين دو آيه به يك قضيه خارجى ناظر

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، ص ٢٥٩؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ١٠٢.