معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٨٤ - تأملات آيتالله معرفت بر اين رهيافت

٦. ١. صورت خيالى‌

جبرئيل‌ و نداى او، همه جزو قوّه تخيل نفس نبوى است. البتّه مقصود از صورت خيالى‌ جبرئيل‌ و استماع صداى وى، صورت واقعى او است كه به وسيله قوّه عاقله و مخيله نفس نبوى آفريده مى‌شود.[١]

٦. ٢. صورت عقلى‌

جبرئيل‌ و وحى او، امر مجرّد و عقلى است كه به‌صورت مجرّد، بر قلب پيامبر وارد مى‌شود. مشاهده چهره جبرئيل و شنيدن صداى او به وسيله پيامبر، با قلب و شهود عقلانى صورت گرفته است، نه اينكه پيامبر صداى مادّى وحى را بشنود و آن را عيناً به مردم ابلاغ كند. از ظاهر كلمات امام‌ خمينى‌ اين تفسير استظهار مى‌شود كه گزارش خواهد شد.

در تفسير اول، شنيدن مادّى و مشاهده چهره مادّى‌ جبرئيل‌ پذيرفته مى‌شود؛ امّا آن دو (صورت و صدا) معلول خود نفس نبوى است.

در تفسير دوم، وجود جبرئيل‌ و صداى او، به عقلى تفسير مى‌شود و اين پيامبر است كه آن وجود عقلى را به مرتبه مادون، يعنى وحى گفتارى تنزّل مى‌دهد؛ البتّه در هر دو تفسير، فاعل و مترجم وحى به وجود مادّى، نفس قدس نبوى‌است.

تأملات آيت‌الله معرفت بر اين رهيافت‌

اشاره رفت كه نظريه اخير به حكمت متعاليه و عارفان تعلق دارد كه آن را با توجه به اصول و مبانى عرفانى و حكمت متعاليه تبيين و نظريه‌پردازى كردند. اين رهيافت مورد انكار اكثريت قريب به اتفاق مفسران و متكلمان قرار گرفته است و آيت‌الله معرفت نيز به‌عنوان يك مفسّر، ابتدا اين نظريه را لطيف وصف مى‌كند:

اين‌گونه تأويلات از يك نوع لطافت و ظرافت برخوردار است كه در

[١] . همان، ج ٣٠، ص ١٠؛ اسفار، ج ٧، ص ٢٥.