معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت)

شناسنامه

مقدمه حجتالاسلام و المسلمين علىاكبر رشاد

يادداشت دبير همايش

فصل اول بررسى توصيفى - تحليلى آثار استاد معرفت

نقد و بررسى كتاب شبهات و ردود

زلال انديشه و غبار آيينه

شبهه و روش برخورد با آن

شبهات وارده در باب قرآن

شيوه پاسخگويى به شبهات

محتواى اصلى كتاب

ويژگىهاى كتاب

1 تتبع فراوان همراه با سختكوشى بسيار

2 پويايى و ناايستايى در يافتههاى علمى

3 آزادانديشى و دليرى

4 استوارسازى انديشه و نظريه به يارى افكار مخاطبان

5 بهرهمندى از قلم زيبا، شيوا و استوار

6 نظريهپردازى و توليد انديشه

كاستىها

الف محتوايى

ب شكلى و صورى

ترجمه كتاب

تقديرها و امتيازات

پيشنهادها

نقد و بررسى كتاب التمهيد فى علوم القرآن

انگيزه تأليف كتاب التمهيد

نگاهى به مقدمه كتاب«التمهيد»

نگاهى به مباحث جلد نخست التمهيد

1 مبحث وحى

نزول قرآن

شناخت مكى و مدنى

اسباب نزول

جمع قرآن

نگاهى گذرا به مباحث جلد دوم كتاب التمهيد

نگاهى به مباحث جلد سوم كتاب التمهيد

اهم ديدگاههاى استاد معرفت در زمينه محكم و متشابه

مرورى به مباحث جلد چهارم كتاب التمهيد

نگاهى به مباحث جلد پنجم و ششم كتاب التمهيد

ويژگىهاى كتاب التمهيد

نقد و بررسى كتاب صيانة القرآن من التحريف

مفهوم تحريف

اقسام تحريف

راهيافت تحريف لفظى در سنت پيامبر(ص)

ديدگاهها درباره راهيافت تحريف لفظى در قرآن

نقد شبهه تحريف به كاستى در قرآن

عوامل پيدايش ديدگاه تحريف

انگيزه تأليف كتاب صيانة القرآن

چاپها و ترجمههاى كتاب

ويژگىهاى كتاب صيانة القرآن من التحريف

1 انتساب تحريف به روايات اهل سنت

2 انعكاس ديدگاه گروهى از عالمان اهل سنت مبنى بر برائت شيعه از تهمت تحريف

3 ارائه ديدگاه عالمان شيعه

4 اهتمام به ديدگاه خاورشناسان و نقد نظرگاه آنان

5 بازسازى مفهوم تحريف در كتب عهدين

6 بازشناساندن مبانى تفكر اخباريان

7 تشكيك در منابع مورد استناد محدث نورى

8 نقد و بررسى روايات مورد استناد محدث نورى

ملاحظاتى بر كتاب صيانة القرآن من التحريف

بررسى تطبيقى دو كتاب التفسير و المفسرون استاد معرفت و ذهبى

ذهبى و كتاب التفسير و المفسرون

آيتالله معرفت و كتاب التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب

ويژگىهاى كتاب التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب

لغرشهاى ذهبى از نظر آيتالله معرفت

1 تقسيم ناصواب تفسير به رأى به ممدوح و مذموم

2 تحليل غير منصفانه از برخى تفاسير

3 صحيح انگاشتن آراى صحابه در تفسير

4 صحيح انگاشتن آراى تابعين

5 انتساب ناصواب شيعه به پذيرش تحريف

6 انتساب ناصواب شيعه به بهرهبردارى فرقهاى از نظريه بطن قرآن

7 تضعيف اهم تعاليم اماميه(عصمت، مهدويت و رجعت)

بررسى توصيفى - تحليلى كتاب التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب

اشاره - 1

اشاره - 2

اشاره - 3

الف كارآمدىها

1 عصرى بودن قلم نگارش

2 غنا و فراوانى منابع

3 آسيبشناسى روايات تفسيرى

4 پانوشتهاى سودمند

5 توجه به بحثهاى بنيادين

6 بر نمودن نگرگاه

7 جريانشناسى

8 برجستهسازى حضور اهل بيت(ع)

9 ويرايش ادبى و محتوايى

الف ويرايش ادبى

1 افزودههاى فهرستى

2 ستردههاى فهرستى

3 جايگزينى مترادفها

4 جابهجايى

ب ويرايش محتوايى

1 پيرايش

2 افزايش

10 بىمانندى

ب كاستىها

1 نافراگيرى مكتبهاى تفسيرى

2 مكتبهاى تفسيرى پنجگانه و كاستى شناسهها

3 عدم حضور اهل بيت(ع) در مكتب تفسيرى مدينه

4 مصادر و منابع بىنشان

5 ناروشمندى برگردان پارسى به تازى

6 نارسايى برخى مفاهيم

7 كاستىهاى حروفچينى و ويرايشى

الف اشتباهات مشترك هر دو چاپ

ب اشتباهات چاپ دوم

8 ناپيوستگى تاريخى

9 تبارناشناسى مكتبى و جغرافيايى

10 نداشتن سياهه منابع و مصادر

11 پى در پى بودن صفحات هر دو جلد

12 تهى بودن از گرايشهاى تفسيرى نوپديد

سخن پايانى

بررسى تحليلى و انتقادى آثار قرآنى استاد معرفت

گونهشناسى آثار قرآنى

ويژگىهاى روششناختى آثار استاد معرفت

روششناسى كتاب التفسير الاثرى الجامع

مقدمه پيشينه تفسيرنگارى روايى در شيعه و اهل سنت

تاريخچه

الف دوران پيامبر(ص)

ب دوران اهل بيت(ع)

ج دوران صحابه و تابعان

ح دوران جمعآورى و تأليف روايات تفسيرى

اول نگاهى كلى به كتاب«التفسير الاثر الجامع»

الف عنوان

ب مؤلف

ج مجلدات

د هدف كتاب

ه همكاران

دوم ساختارشناسى كتاب

الف ساختار كلى كتاب

ب ساختار تفسير هر سوره

1 فضيلت سوره

2 قرائتهاى مختلف آيات سوره حمد

3 مباحث لغوى و ادبى

4 نظم سوره

5 تفسيرهاى موضوعى

6 تفسير آيات سوره حمد

ج ساختار تفسير هر آيه

اول مباحث مقدماتى قبل از تفسير آيه

دوم مباحث تفسيرى آيه

سوم منبعشناسى«التفسير الاثرى الجامع»

الف منابع حديثى شيعه

ب منابع تفسيرى شيعه

ج منابع حديثى اهل سنت

د منابع تفسيرى اهلسنت

ه منابع علوم قرآن فريقين

و منابع در مورد آراى مستشرقان

ز منابع رجال فريقين

ح منابع لغوى و ادبى

ط منابع تاريخى

ى منابع اصول الفقه

ك منابع قرائات

چهارم روششناسى التفسير الاثرى الجامع

الف نگاهى گذرا به روشها و گرايشهاى تفسير قرآن

ب تقسيمبندى روشهاى تفسيرى از ديدگاه آيتالله معرفت

ج جايگاه التفسير الاثرى الجامع در روشها و گرايشهاى تفسير قرآن

پنجم اسلوبشناسى التفسير الاثرى الجامع

تفسير ترتيبى يا موضوعى؟

1 در مورد«استعاذه»

2 در مورد«بسلمه»

3 در مورد«آمين»

4 در مورد برخى موضوعات ذيل آيات

ششم نقاط قوت و نوآورىهاى«التفسير الاثرى الجامع»

هفتم نگاهى به پنج جلد آماده نشر اين تفسير

هشتم روش اعتبار سنجى روايات تفسيرى

الف شيوه اعتبار بخشى به روايات تفسيرى و بررسى حجيت منابع روايات تفسيرى

ب شيوه اعتبار سنجى اقسام روايات براى كاربرد در تفسير قرآن

سوم شيوه نقد سندى و محتوايى روايات تفسيرى

معيارهاى نقد متنى

كيفيت عرضه احاديث بر قرآن

جمعبندى و بررسى

خاتمه پيشنهادهاى تكميلى براى كتاب«التفسير الاثرى الجامع»

1 كم توجهى به نقد و بررسى روايات در تفسير آيات

2 عدم ذكر برخى آيات و تفسير آنها

3 عدم پيروى از الگوى واحد در تفسير آيات

4 ذكر احاديثى كه تفسير مستقيم آيه نيست

5 فقدان توضيح و جمعبندى و استنباط

6 تكرارى بودن برخى از منابع كتاب

7 كاربردهاى روايات تفسيرى بيان نشده است

8 كم توجهى به دستهبندى روايات

9 فقدان بيان برخى مبانى تفسير

10 عدم تعريف و توضيح برخى اصطلاحات

11 خلط بحث اعتبار و حجيت

فصل دوم ديدگاههاى استاد معرفت در زمينه قرآنشناخت

نزول قرآن

رهيافت اول نزول تدريجى لفظى

ادله نظريه

1 نسبت وحى قرآن به خدا

2 نسبت تلاوت قرآن به خدا

3 نسبت قرائت قرآن به خداوند

4 نزول عربى

5 اطلاق كلام الهى بر قرآن

تحليل كلى نظريه و آيات پيشگفته

رهيافت دوم نزول معنايى تدريجى قرآن

اشكال استاد معرفت بر برداشت هرى ولفسن

تحليل و بررسى

استاد معرفت و نقد اين رهيافت

1 نقد دلالت آيه

2 ادعاى بدون دليل

3 خلاف صريح آيات

4 ناسازگار با تلقى مسلمانان

5 ناسازگار با اعجاز و تحدى قرآن

رهيافت سوم نزول معنايى دفعى قرآن

رهيافت چهارم نزول لفظى دفعى

استاد معرفت و نقد دو رهيافت پيشين(نزول دفعى لفظى يا معنايى)

1 ظاهرگرايانه

2 عدم امكان نزول لفظى دفعى در يك شب

3 آيات دال بر حوادث گذشته

4 قرآن دال بر نزول تدريجى

5 توقف پيامبر(ص) در بعض حوادث

6 وجود ناسخ، مقيد و مخصص در قرآن

7 عدم ترتب فايده و حكمت

تحليل و نقد ادله اين ديدگاه

8 تحليل آيه«شهر رمضان الذى أنزل فيه القرآن»

9 تحليل آيه«ولا تعجل بالقرآن»

10 مناقشه در تأويل فيض كاشانى

11 مناقشه در تفسير علامه طباطبايى

12 تحليل روايت«نزل القران جملة واحدة فى شهر رمضان»

12 1 عدم تواتر

12 2 نزول بخشى از قرآن

12 3 ناسازگار با آيات و روايات متواتر و اجماع

رهيافت پنجم نزول حقيقت مجرده قرآن

1 انتقال وجود بسيط قرآن از حضرت علميه به حقيقت محمديه

2 حقيقت محمديه، مصدر و واسطه ديگر وجودها و فيوضات

3 تنزل وجودها

4 جبرئيل، پرتو حقيقت محمديه

5 ارتباط عنصر مادى پيامبر با جبرئيل و حقيقت محمديه

6 چگونگى دريافت وحى از جبرئيل(گفتار خيالى يا عقلى و مجرد)

6 1 صورت خيالى

6 2 صورت عقلى

تأملات آيتالله معرفت بر اين رهيافت

1 وحى و نزول قرآن مسأله نقلى

2 دلالت نقل بر نزولى لفظى و سكوت آن از وجود قرآن مجرد بسيط

3 عدم ترتب فايده براى بيان نزول حقيقت مجرده قرآن در ماه رمضان

4 شبهه در دلالت آيات مورد استناد

4 1 إنه فى أم الكتاب لدينا لعلى حكيم

پاسخ از دلالت ظاهرى آيه بر قرآن

توجيه«لدينا»

توجيه«ام الكتاب»

4 2 إنه لقرآن كريم فى كتاب مكنون لا يمسه إلا المطهرون

4 3 بل هو قرآن مجيد فى لوح محفوظ

رهيافت ششم انكار نزول(قرآن محصول تجربه دينى)

تفاوت تفسير عرفانى و تجربه دينى

قرآن لفظى متأثر از قرآن عقلى، نه محصول تاريخ

جمعبندى و نتيجهگيرى

اسباب نزول

كتابشناسى

1 تعريف اسباب نزول

تفاوت سبب نزول با شأن نزول

ارزش اسباب نزول

اهميت و نقش اسباب نزول

طريق وصول به اسباب النزول

ارزش منابع اسباب النزول

ملاكهاى صحت و مقبوليت روايات اسباب نزول

كفايت علم قطعى ناقل به سبب نزول

العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب

ناظر بودن برخى آيات به قضاياى خارجى

استفاده گسترده از روايات اسباب نزول منقول از اهل بيت(ع)

عدم طرح برخى مباحث نظرى اسباب نزول

جمع و تدوين قرآن

نگارش و تدوين قرآن از منظر آيتالله خوئى(ره)

1 تناقضگويى

1 1 در زمان جمعآورى

2 1 تعارض در مسئوليت و تصدى اين كار

3 1 مصدر اصلى جمع قرآن در زمان عثمان

4 1 عثمان چه كسى را براى كتابت و املاى قرآن معين كرد؟

2 متعارض بودن روايات جمع قرآن

3 تعارض احاديث جمع قرآن، با كتاب

4 مخالفت احاديث جمع با حكم عقل

5 مخالفت روايات جمع با اجماع

جمع قرآن از منظر آيتالله معرفت(ره)

بيان ادله آيتالله معرفت

1 اختلاف مصاحف صحابه

2 عدم امكان جمع و تدوين قرآن در دوران حيات پيامبر(ص)

پاسخ آيتالله معرفت(ره) به نظريه آيتالله خوئى(ره)

تحليل و بررسى

معناى جمع قرآن

اقوال مختلف در جمعآورى قرآن

ادله قائلان به جمع قرآن در زمان پيامبر(ص)

ادله قائلان به جمع قرآن بعد از رحلت پيامبر(ص)

جمعبندى و نتيجهگيرى

مراحل جمعآورى قرآن

مرحله اول حفظ آيات الهى

مرحله دوم تنظيم سورهها و آيات بهصورت جداگانه

مرحله سوم جمعآورى قرآن در يك مصحف

مرحله چهارم جمع قرآن در يك مصحف بهصورت فعلى

مرحله پنجم توحيد مصاحف

مكى و مدنى

پيش درآمد

تعريف مكى و مدنى

تفاوت سه ديدگاه

اهميت و ضرورت شناخت مكى و مدنى

1 شناخت ناسخ و منسوخ

2 شناخت تاريخ و سير تشريع احكام

3 كسب اطمينان و اعتماد به سلامت قرآن از تحريف

4 كمك به فهم آيات

5 كمك به تعيين زمان نزول

ديدگاه آيتالله معرفت در اهميت و فوايد مكى و مدنى

دو اشكال و پاسخ به آنها

ويژگىهاى آيات مكى و مدنى و ضابطه تشخيص آنها

ضوابط تشخيص سور مكى

ضوابط سورههاى مدنى

ضوابط مكى و مدنى از نظرگاه آيتالله معرفت

رابطه مكى و مدنى و متأثر بودن قرآن از محيط

ترتيب نزول آيات

آيات استثنايى

ماهيت و حقيقت قرآن

ماهيت و حقيقت قرآن كريم

فصل اول ديدگاه علامه طباطبايى(ره) درباره حقيقت قرآن

فصل دوم ديدگاه استاد معرفت(ره) درباره حقيقت قرآن

فصل سوم جمعبندى و مقايسه دو ديدگاه

حجيت قرائات

پيش درآمد

واژه قرائت در عهد صحابه

قرائت در اصطلاح مشهور

ديدگاهها درباره حجيت قرائات

نقد و بررسى دلايل حجيت قرائات متعدد

احاديث

الف احاديث قرائت به روش مردم

ب احاديث سبعة احرف

احاديث«سبعة أحرف» در روايات اهلالبيت

احاديث«سبعة احرف» در روايات اهل سنت

اهل سنت در برابر روايات«سبعة أحرف»

توجيه مقبول درباره روايات«سبعة أحرف»

دلايل يگانگى قرائت صحيح

شواهد عقلى

الف اثبات نشدن تعدد قرائات

ب پيراستگى قرآن از تضاد و اختلاف

شواهد نقلى

الف احاديث

ب روايات تابعان

ج سيره قراء سبعه و عشره

اعرابگذارى و نقطهگذارى قرآن

قرائت صحيح ويژگىها و راههاى شناخت آن

قرائت صحيح قرائت جمهور مسلمانان

قرائت جمهور مسلمانان و قرائت قرا

اجماعى بودن صحت قرائت جمهور

آيه حفظ و ارزش قرائت جمهور

روايات سبعة أحرف

ضرورت پژوهش در حديث سبعة احرف از منظر آيتالله معرفت

روايات سبعة احرف از منظر آيتالله معرفت و تحليل آنها

1 روايات اماميه در خصوص سبعة احرف از منظر آيتالله معرفت

الف بررسى سندى روايات اماميه

ب بررسى دلالى روايات اماميه

2 روايات اهل سنت در خصوص سبعة احرف از منظرآيتالله معرفت

الف بررسى سندى روايات اهل سنت در خصوص سبعة احرف

ب بررسى دلالى روايات اهل سنت

تحريفناپذيرى قرآن

مصحف حضرت امير(ع)

مصحف امام على(ع)

اعجاز بيانى قرآن

الف گزارشى از سرفصلهاى اعجاز در آثار استاد معرفت

1 مفهوم اعجاز

2 هماوردجويى قرآن يا تحدى

3 سر اعجاز

مباحث افزوده شده در علوم قرآنى

4 ديدگاههاى پيشينيان درباره اعجاز

5 اعجاز در پژوهشهاى دانشمندان و نويسندگان معاصر

6 نظريه صرفه

7 گواهىهايى درباره حقانيت قرآن

8 مفتون شدگان مشعل هدايت قرآن

9 كوبيدنها و سركوب كردنها

10 بحثها و كشمكشها

11 فخرفروشىها و رقابتها

12 ياوهسرايى

13 تقليدهاى كودكانه

14 قطعات جعلى و وصله شده خندهدار

15 سنجشى گذارا ميان فصيحترين سخنان عرب جاهلى با قرآن

16 فضايى آكنده از ادبى والا در روزگار نزول قرآن

ب اعجاز بيانى و چالشهاى موجود در وقوع و امكان آن

ج وجوه اعجاز بيانى

1 دقت در بيان

2 سبك نو و شيوه جديد بيانى

3 دلنشينى كلمات و روانى عبارات

4 آراستگى نظم و هماهنگى نغمهها

5 نمايش معنا در آواى حروف

6 به همپيوستگى و انسجام در ساختار قرآن

7 تشبيههاى نيكو و تصويرهاى زيباى قرآن

8 استعارههاى نيكو و زيباخيالىهاى قرآن

9 كنايهها و تعريضها زيباى قرآن

10 نكتههاى تازه و زيباى بديعى

د صرفه يا نظريهاى در برابر اعجاز بيانى

حقيقت مذهب صرفه

قائلان به صرفه و دلايل آنان

پاسخ دلايل قائلان به صرفه

استدلالهايى از عالمان بر بطلان مذهب صرفه

اعجاز علمى و تفسير علمى قرآن

نگاهى اجمالى به ديدگاه آيتالله معرفت

مفهومشناسى

تحدى قرآن شامل اعجاز علمى نيز مىشود

زمينهها و انگيزهها

تاريخچه، ديدگاهها و مهمترين آثار در زمينه تفسير علمى

اول موافقان تفسير علمى

تحليل و بررسى

دوم مخالفان تفسير علمى

سوم ديدگاه تفصيل در تفسير علمى

شيوههاى تفسير علمى قرآن

الف استخراج همه علوم از قرآن كريم

ب تطبيق و تحميل نظريات علمى بر قرآن كريم

ج استخدام علوم براى فهم و تبيين بهتر قرآن

د نظريهپردازىهاى علمى قرآن و جهت دهى به مبانى علوم انسانى

اول نظريهپردازىهاى علمى قرآنى

مبانى تفسير علمى قرآن

الف قطعى نبودن غالب مطالب علوم تجربى

ب وجود اشارات علمى در قرآن و لزوم استفاده از علوم تجربى در فهم و تفسير آنها

ج عدم امكان استفاده همه علوم از ظواهر آيات قرآن

د رابطه سازگارانه بين قرآن و علم

ه هدايت مردم به سوى خدا هدف اصلى قرآن

معيارهاى برداشت علمى از قرآن

نتايج و امتيازات تفسير علمى قرآن

الف كوهها، عامل ثبات و استوارى زمين

ب دشوارى تنفس در ارتفاع بالا

ج آب، منشأ حيات موجودات

د پوشش هوايى، حافظ زمين

آسيبهاى تفسير علمى قرآن

جمعبندى و نتيجهگيرى

نظمآهنگ قرآن

مفهوم نظمآهنگ

اقسام نظمآهنگ

رابطه نظمآهنگ قرآنى و تلاوت قرآن با آواز خوش

راههاى شناخت ابعاد اعجازى نظمآهنگ قرآن

توجه به فضاى عمومى سورهها

توجه به فضاى عمومى گروهى از آيات

چگونگى چينش حروف در آيات

توجه به نقش تقديم و تأخير الفاظ در نظمآهنگ قرآن

نقش فواصل آيات در نظمآهنگ قرآن

مسأله طول آيات

راز محكم و متشابه

پيشدرآمد

كليات بحث

پيشينه بحث

آيا آيات قرآن فراتر از تقسيم به محكم و متشابه را بر مىتابند؟

راز راهيافت تشابه در قرآن

نظر استاد معرفت(ره)

مبانى تعامل با آيات متشابه

مبانى تعامل با محكم و متشابه از منظر آيتالله معرفت(ره)

تعريف محكم و متشابه

الف مبانى مفهومشناسى متشابه

1 تشابه حق و باطل نقطه مشترك آيات متشابه

2 تشابه اصلى و تشابه عرضى

3 بلندى معنا و ظهور مذاهب جدلى دو عامل تشابه در قرآن

4 تشابه امرى ناگزير در قرآن مجيد

5 انعطاف در كميت آيات متشابه

6 قلت آيات متشابه

ب مبانى مفهومشناسى آيات محكم و متشابه

1 تفسيرپذيرى آيات متشابه

2 يكسانى روش فهم آيات متشابه و آيات محكم و منابع آن

3 عدم جواز تمسك به ظواهر آيات متشابه

4 توجيه آيات متشابه، بخشى از تأويل است

استاد معرفت و نسخ قرآن به قرآن

بررسى لغوى

بررسى اصطلاحى

شرايط نسخ

گونههاى نسخ در قرآن

بررسى ديدگاه نخستين استاد

وقوع نسخ در قرآن

نسخ حكم و بقاى تلاوت

آيات منسوخه

وقوع نسخ در آيه نجوى

وقوع نسخ در آيه امتاع

مستندات استاد معرفت در اثبات نسخ آيات

بررسى ديدگاه اخير استاد معرفت در زمينه نسخ

انكار نسخ(به معناى مصطلح) در قرآن

استاد معرفت و انكار وقوع نسخ در قرآن

عدم نسخ در آيه نجوى

عدم نسخ در آيه امتاع

بررسى دلايل استاد معرفت

نوآورىهاى استاد در عرصه نسخ

نسخ مشروط

نسخ تمهيدى

خلاصه و نتيجهگيرى

قصص قرآن از منظر استاد معرفت

نگاهى به قصههاى قرآن و آثار سامان يافته درباره آن

گستره قصههاى قرآن در آثار آيتالله معرفت

تعريف قصه قرآنى

ويژگىهاى قصههاى قرآنى

اهداف قصه در قرآن

حكمت تكرار در قصههاى قرآن

واقعگرايى در داستانهاى قرآن و ديدگاههاى نوانديشانه در اين باب

نقد انكار واقعگرايى در داستانهاى قرآن

كتابنامه

فهرست آيات و روايات

فهرست آيات

فهرست روايات

معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٠٠ - درآمد

الاحكام قرآن است، در مجموعه‌هايى همچون‌ كافى‌، من لايحضره الفقيه‌، تهذيب‌ و استبصار گردآورى شد.

در همين دوران، تفسير جامع البيان فى تفسير القرآن‌، ابن جرير طبرى‌ (م ٣١٠) را داريم. همان‌طور كه مجموعه‌هاى حديثى‌ صحاح ستة اهل‌سنّت‌ در اين دوره تدوين شد. سپس تفسير روايى از قرن پنجم تا نهم با ركود نسبى مواجه شد و تفاسير عقلى و اجتهادى شد. اما در قرن دهم تا دوازدهم با رشد اخبارى‌گرى در شيعه، تفاسير روايى ديگرى همچون: تفسير البرهان فى تفسير القرآن‌، سيدهاشم حسينى بحرانى‌ (م ١١٠٧ ق) و تفسير نورالثقلين‌، الحويزى‌ (م ١١١٢ ق) نوشته شد.

همان‌طور كه مجموعه‌هاى حديثى بزرگ همچون‌ وسايل الشيعة، وافى‌ و بحارالانوار نوشته شد كه بسيارى از روايات آن‌ها، تفسير قرآن به شمار مى‌آيد.

در اهل‌سنّت نيز در اين دوران تفسير درّالمنثور، جلال‌الدين سيوطى‌ (م ٩١١ ق) گردآورى شد.

اكنون نيز در تفاسير جديد به روايات تفسيرى پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) توجّه مى‌شود و معمولًا در لابه‌لاى تفسير يا در بخش جداگانه‌اى، اين روايات آورده مى‌شود و مورد نقد و بررسى قرار مى‌گيرد؛ همانند علّامه‌ طباطبايى‌ در الميزان‌ كه در ذيل هر دسته از آيات «بحث روايى» مى‌آورد.

تذكر: روايات تفسيرى در دوره جمع‌آورى و تدوين، از پديده جعل و اسرائيليات مصون نماند و برخى روايات ضعيف و ساختگى در آن‌ها وارد شد كه همين مطلب موجب شد تا در هنگام بهره بردن از روايات‌ تفسير طبرى‌ و امثال آن، دقّت بيشترى لازم باشد.

درآمد

در اين مقاله، مقصود كتاب‌ التفسير الجامع الاثرى‌ تأليف حضرت علامه آيت‌الله محمدهادى معرفت، چاپ اول است كه توسط مؤسسه التمهيد، ١٣٨٣ ش/ ١٤٢٥ ق/ ٢٠٠٤ م در قم منتشر شده است و شيوه‌اى نوين در اين‌