معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٨٣ - ٦ چگونگى دريافت وحى از جبرئيل(گفتار خيالى يا عقلى و مجرد)

مى‌دهد، واسطه‌اى بيش نيست كه قرآن را از حقيقت محمّديه دريافته، و آن را بر خاتم رسل نازل مى‌كند.[١]

با رشد و تعالى بيشتر نفس نبوى، ارتباط وى با جبرئيل بيشتر مى‌شود و چه بسا مى‌تواند خود مستقيم به «حقيقت محمّديه» خويش متّصل شود، و وحى و قرآن را بدون واسطه از آن دريافت كند.[٢] با تعالى و قوّت نفس نبوى كه در اثر اتّصال با حقيقت محمّديه تحقّق مى‌يابد، و علم و قدرت عظيمى كسب مى‌كند، فرشتگان از جمله خود جبرئيل به امر وى نزول يا صعود مى‌كنند.[٣]

حاصل آنكه قرآن، رهاورد مواجهه و ارتباط عنصر مادّى پيامبر (ص) با عالم عقول و در مرحله بعد با حقيقت محمّديه است، و از آنجا كه نفس نبوى با حقيقت محمّديه يكى هستند، تنزّل قرآن به نفس نبوى نه علم، بلكه از مقوله «ذكر» خواهد بود.[٤]

٦. چگونگى دريافت وحى از جبرئيل (گفتار خيالى يا عقلى و مجرّد)

تا اينجا به اصل ارتباط نفس نبوى با دو مقام مجرّد يعنى عقل فعّال (جبرئيل) و «حقيقت محمّديه» اشاره شد. در اينكه ارتباط و مواجهه نفس نبوى با حقيقت محمّديه، خود عقلى و مجرّد بوده است و قرآنى كه از آن مقام استفاضه مى‌كند، نيز عقلى و مجرّد خواهد بود، ترديدى وجود ندارد؛ امّا مناقشه در چگونگى دريافت قرآن از جبرئيل است كه آيا به شكل مادّى يعنى در قالب گزاره و وحى گفتارى بوده است يا اينكه نفس نبوى، قرآن بسيط و عقلى را از جبرئيل دريافت مى‌كرد و خود پيامبر مأموريت داشت آن را با قدرت الاهى به عالم مادّه يعنى گزاره تنزّل دهد؟

با استقرا در آراى عارفان، دو رهيافت زير قابل طرح است:

[١] . ر. ك: سيدجلال‌الدين آشتيانى، شرح رساله القيصرى، مندرج در رسايل قيصرى، ص ١٧١.

[٢] . ر. ك: اسفار، ج ٧، ص ٢٧؛ سيدجلال‌الدين آشتيانى، شرح رساله قيصرى، ص ١٧٢.

[٣] . ر. ك: صحيفه نور، ج ١٩، ص ١٧١.

[٤] . الفتوحات، ج ٤، ص ٤٠٢.