معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢١٤ - الف نگاهى گذرا به روشها و گرايشهاى تفسير قرآن

قرن چهارم هجرى با اندكى تغيير در دوره تابعان، ادامه داد. تفاسير شيعى همچون تفسير عياشى‌ و تفسير قمى‌ و تفسير فرات كوفى‌ و تفاسير اهل سنت همچون تفسير اصفهانى‌ (٢١١ ق) و تفسير جامع البيان طبرى‌ (٣١٠ ق) كه در اين دوره نوشته شد، همگى از روش روايى پيروى كرده‌اند.

اما از حدود قرن چهارم با ظهور تفسير تبيان شيخ طوسى‌ و مجمع البيان طبرسى‌ در شيعه و تفسير كبير فخر رازى‌ در اهل سنت، روش اجتهادى در تفسير آغاز شد. در طول تاريخ اسلام، گرايش‌ها و روش‌هاى مختلفى در تفسير شكل گرفت كه مهم‌ترين روش‌هاى تفسيرى عبارتند از:

١. روش تفسير قرآن به قرآن، مثل تفسير الميزان‌ علامه‌ طباطبايى‌ و التفسير القرآن للقرآن‌، عبدالكريم خطيب‌.

٢. روش تفسير روايى، مثل تفسير البرهان‌، محدث بحرانى‌ و نورالثقلين‌، عروس حويزى‌ و صافى‌، فيض كاشانى‌ و الدّر المنثور سيوطى‌. (٩١١ ق)

٣. روش تفسير عقلى، همچون تفسير قرآن كريم‌، ملاصدراى شيرازى‌ و العقل و القرآن‌، نورالدين اراكى‌.

٤. روش تفسير اشارى (عرفانى- باطنى- رمزى) همچون‌ لطائف الاشارات‌، قشيرى‌ و تفسير كشف الاسرار ميبدى‌.

٥. روش تفسير علمى‌[١] (علوم تجربى) همچون تفسير الجواهر، طنطاوى جوهرى‌.

تذكر: البته در اين ميان دو روش تفسيرى ديگر وجود دارد:

اول. روش تفسير اجتهادى كه به نوعى بر تمام روش‌هاى تفسيرى، جز روش تفسير روايى صرف، سايه مى‌افكند، و مى‌تواند به‌صورت روش تفسير اجتهادى جامع ارائه شود كه شامل تمام روش‌ها و گرايش‌هاى تفسير آيه بشود.[٢]

دوم. روش تفسير به رأى كه شيوه‌اى باطل در تفسير قرآن است و در

[١] . ر. ك: محمدعلى رضايى‌اصفهانى، درآمدى بر تفسير علمى قرآن و پژوهشى در اعجاز علمى قرآن.

[٢] . ر. ك: منطق تفسير( ٢) روش‌ها و گرايش‌هاى تفسير قرآن، از نگارنده، ص ١٧١.