معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٤٣ - جمعبندى و نتيجهگيرى

جمع‌بندى و نتيجه‌گيرى‌

جمع در لغت و اصطلاح به معانى مختلفى به كار رفته است. هر كدام از موافقين و مخالفين در اين بحث به معنايى از معانى جمع قرآن نظر داشته‌اند؛ از اين رو، در اين بحث ابتدا معانى مختلف جمع را بيان و بعد نتيجه‌گيرى خواهيم كرد.

١. جمع به معناى نزديك كردن اجزاى يك شى‌ء به همديگر، به‌طورى كه به هم ضميمه گردد و آيه شريف زير نيز به همين معنى مى‌باشد:[١]

لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ* إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ‌[٢]

٢. جمع به معناى حفظ آيات و سوره‌ها كه در زمان نزول آيات، صحابه نسبت به اين امر بسيار اهميت مى‌دادند. و به حافظان قرآن نيز «جمّاع القرآن» اطلاق مى‌شد. جمع قرآن به اين معنى در زمان پيامبر (ص) صورت گرفته بود.

٣. جمع قرآن به معناى «نگارش قرآن» كه بر روى سنگ و يا استخوان‌هاى مختلف مى‌نوشتند و آن را نگهدارى مى‌كردند. اين جمع نيز قطعاً در زمان پيامبر (ص) صورت گرفته است. ولى بحث در اين است كه آيا نوشتن آيات يك سوره و يا تنظيم سوره‌ها در كنار يكديگر و يا تنظيم كلمات يك آيه و ... همه در زمان حضرت بوده و يا اينكه بخشى از آن‌ها، بعد از رحلت آن حضرت انجام شده است؟

آنچه كه صحيح تر به نظر مى‌رسد اين است كه نظم كلمات هر آيه و تنظيم آن‌ها در قالب يك سوره در زمان آن حضرت و به دستور او بوده است.

٤. جمع قرآن به معناى توحيد قرائت‌هاى مختلف است، اين همان مطلبى است كه به‌ عثمان‌ نسبت داده‌اند.

٥. جمع قرآن به معناى جمع‌آورى آن در يك مصحف، كه از تاريخ و روايات به‌دست مى‌آيد؛ اين نوع جمع نيز بعد از پيامبر (ص) انجام شده است‌

٦. جمع قرآن به معناى صورت فعلى قرآن، كه در دست ما است؛ اين‌

[١] . محمدبن‌حسين راغب اصفهانى، مفردات، ماده جمع.

[٢] . قيامت: ١٧