به آن پاسخ داده‌اند. گر چه ميان پاسخ ايشان و شهيد صدر به شبهه مذكور، شباهت‌ها و اشتراكاتى ديده مى‌شود، اما تفاوت‌هايى نيز ميان آن وجود دارد. ويژگى بارز پاسخ استاد آن است كه از موضع فعال و هجومى و بالا دست سخن مى‌گويد. به عبارت ديگر با رد شبهه و متأثر بودن قرآن از محيط، تفاوت جو آيات مكى با مدنى را لازم و ضرورى و امرى بسيار طبيعى و از ويژگى‌هاى مثبت آيات مى‌دانند. ايشان در پاسخ شبهه مذكور گفته‌اند:

بايد بين تأثر از محيط و همگامى با جو حاكم، با تأثيرگذارى در مردم فرق قائل شد. كسى كه مى‌خواهد بر محيط خود تأثير بگذارد، بايد نخست حركت خود را با آن محيط هماهنگ سازد و واقعيات محيط را مورد توجه قرار دهد و هم آهنگ با آن گام بردارد تا بتواند با زبان مردم سخن گويد و با روش و شيوه متعارف موجود ايده خود را پياده كند. سپس بايد وضع محيط خود را در نظر گيرد و آن را كاملًا بشناسد تا عوامل مؤثر را به شايستگى به كار اندازد. بنابراين فرق است ميان آنكه محيط بر وى تأثير گذارد و او را دنبال خود بكشد با آنكه او خود را با محيط هم‌آهنگ سازد تا عوامل مؤثر در آن را شناخته و بتواند بر آن تأثير گذارد.

ايشان هم چنين در پاسخ به شبهه‌اى كه كوتاهى سور مكى و بلندى سور مدنى را تحت تأثر فرهنگ متفاوت حاكم بر مكه و مدينه مى‌داند، مى‌گويد:

در جواب بايد گفت: اولًا متناسب با محيط سخن گفتن شيوه سخن‌دانان ورزيده و شرط بلاغت است، هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد، ثانياً، چه بسا در مكه سوره‌هاى بلند نازل شده و در مدينه سوره‌هاى كوچك مانند نصر، زلزله و بينه.

ايشان سرانجام پس از طرح چهار شبهه و پاسخ به آن‌ها چنين نتيجه مى‌گيرد:

با توجه به اشكالات فوق و جواب‌هاى نقضى و حلى كه بيان شد، نمى‌توان آيات قرآن را متأثر از محيط دانست، ولى با توجه به هموار ساختن مسير دعوت و ايجاد زمينه گسترش اسلام بين سوره‌هاى مكى و مدنى تفاوت‌هايى وجود دارد. هر حركتى در آغاز با مشكلات فراوانى روبه‌رو است كه بايد نخست در رفع آن‌ها كوشيد سپس تلاش شود كه راه اين حركت هموار گردد. آن گاه كه مسير آماده شد مى‌توان بر گسترش و افزايش جلوه‌هاى خود رونق بيشترى داد. اهداف و مقاصد