به نظر مى‌رسد هنوز اين اختلاف‌ها ادامه دارد و نه تنها از حجم آن كاسته نشده، كه بر آن افزوده شده است. به همين سبب و با توجه به تأثير اين بحث در تفسير، ضرورت دارد در اين زمينه گفت‌وگو و پژوهش تداوم يابد تا نتايج مطمئن‌ترى حاصل آيد.

منشأ يكى از اختلاف‌ها كه در تفسير آيات متشابه بروز مى‌كند، عدم تنقيح مبانى تعامل با آيات متشابه است. روشن است تعيين مواضع در بحث مبانى تعامل با محكم و متشابه به منزله دستيابى به اصول و قواعدى است كه چونان چراغى راهنماى مفسر در مسير تفسير آيات متشابه خواهد بود. گاهى عدم اتخاذ موضعى روشن در اين مبانى، شخص مفسر را به انحراف مى‌كشاند.

استاد معرفت كه در مباحث علوم قرآنى، تلاش‌هاى وسيعى كرده‌اند، در مسأله محكم و متشابه نيز مباحثى ارزنده و عميق ارائه كرده و در برخى از كتب خود به آن پرداخته‌اند.[١]

ايشان جلد سوم‌ التمهيد را- كه ٥٨٧ صفحه است- به بحث محكم و متشابه اختصاص داده‌اند: ٨٠ صفحه از ابتداى آن را به مباحث نظرى پيرامون محكم و متشابه اختصاص داده‌اند و صفحه‌هاى بعدى را به بررسى نمونه‌هايى از آيات متشابه و تحليل و بررسى همراه به رفع تشابه، واگذارده‌اند.

ايشان در بخش اول، پنج عنوان را بررسى كرده‌اند[٢] كه همين عنوان‌هاى ذكر شده براى بحث مورد نظر ما منبعى مفيد است. استاد معرفت در كتب خود بحثى تحت عنوان مبانى تعامل با آيات محكم و متشابه نداشته‌اند، اما مى‌توان با عنايت به مجموعه آنچه كه ايشان در اين بحث مطرح كرده‌اند، برخى از اصول را استخراج كرد و به‌عنوان مبانى و زيرساخت تعامل با آيات محكم و متشابه، مورد تحليل و بررسى قرار داد.

لذا در اين نوشته كه گاه با رويكرد انتقادى همراه است، مبانى تعامل با

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، علوم قرآنى و ...

[٢] . اين عنوان‌ها عبارتند از: تعريف متشابه و محكم، علت تشابه، حقيقت تأويل، امكان علم به تأويل و اشاره به مذاهب سلفى كه يكى از عوامل تشابه شمرده شده‌اند.