معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٥٦ - راز راهيافت تشابه در قرآن

اثر معجزه‌آساى آن خاك است، چنان كه برخى روايات‌[١] حاكى از آن است و ... اين تقسيم نيز در عرض تشابه است؛ نه در طول آن تا گونه چهارمى از آيات پنداشته شود.

راز راهيافت تشابه در قرآن‌

چرا همه آيات قرآن محكم نيست تا هدف قرآن كه هدايت عموم است: هُدىً لِلنَّاسِ‌،[٢] بَيانٌ لِلنَّاسِ‌[٣] بهتر تأمين شود؟ در اين باره نظرهاى متعددى ميان مفسران و قرآن‌پژوهان است. بعضى از اين ديدگاه‌ها به تعبير مرحوم علامه بسيار سطحى و سخيف است، ما به برخى از آن‌ها اشاره مى‌كنيم:

١. مولانا فتح الله كاشانى‌ (م ٩٩٨ ه. ق) مى‌گويد:

در آيات متشابه، مقصود به جهت اجمال يا مخالفت ظاهر روشن نيست و با فحص و نظر روشن مى‌شود. راز آيات متشابه آن است كه فضل علما آشكار گردد و بر تدبّر حريص‌تر شوند و علومى را براى فهم آن تحصيل كنند، ميان اين دسته از آيات و آيات محكم وفق بدهند تا به درجات بالا برسند. اگر همه قرآن محكم بود، مردم به آسانى به معانى آن مى‌رسيدند و از نظر و استدلال روى مى‌گرداندند در اين صورت راه معرفت به خدا و يگانگى او معطل مى‌ماند و برترى عالمان ژرف‌نگر روشن نمى‌شد.[٤]

٢. مفسر مجاهد محمدجواد بلاغى‌ (قدس) (١٣٥٢- ١٢٨٢ ه. ق) مى‌گويد:

بلاغت كلام بليغ اقتضا دارد كه اسلوب بيانى وى مشتمل بر انواع دلالت‌ها و كنايه‌هاى نمكين و اشاره‌هاى ظريف و نكته‌هاى مجازى متنوع باشد. حكمت اقضا مى‌كند آيه‌اى در مراد استعمالى خود، عام يا مطلق‌

[١] . على بن ابراهيم قمى، تفسير القمى، ج ٢، صص ٦٢- ٦١؛ جلال‌الدين سيوطى، الدرالمنثور، ج ٥، ص ٥٩٢. نقد اين روايات را در: سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٤، صص ٢٠٤- ٢٠١ بنگريد.

[٢] . بقره، آيه ١٨٥.

[٣] . آل عمران، آيه ١٣٨.

[٤] . مولى فتح‌الله كاشانى، زبده التفاسير، ج ١، ص ٤٥٠؛ نيز: مولى محسن فيض كاشانى، تفسير الصافى، ج ١، ص ٢٩٥.