معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٩٧ - فصل سوم جمعبندى و مقايسه دو ديدگاه

عقلانى مجرد نيست، آن‌گونه كه حضرت استاد (ره) بيان فرمودند، بلكه افزون بر آيات، موطن روايى دارد كه وقتى از امام‌ باقر (ع) سؤال شد: معناى اين حديث چيست:

ما من القرآن آية الّا و لها ظهر و بطن و ما فيه حرف الّا و له حد و لكل حدّ مطّلع،

امام (ع) فرمود:

ظهره تنزيله و بطنه تاويله منه ما مضي و منه ما لم يكن بعد ما يجري كما تجري الشمس و القمر كلما جاء منه شي‌ء وقع قال الله تعالي وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» نحن نعلمه.[١]

حكيم متاله، صدرالمتألهين‌ در كتاب شريف‌ مفاتيح‌الغيب‌، فاتحه دهم به تفصيل درباره اين حديث شريف سخن گفته است كه حاصلش اين است:

قرآن دو مقام دارد: ١. مقام نزول؛ ٢. مقام وجود.

مقام نزول قرآن ظاهرى دارد كه الفاظ و نقوش است و باطنى كه با حس درون (وهم و خيال و عقل) فهميده مى‌شود و اين خود ذو مراتب است، از معانى الفاظ گرفته تا بى‌نهايت معارف بلند و لطايف عميق.

مقام وجود قرآن حقيقتى نورانى و بسيط و مجرد است و اين نيز داراى درجات است، از فهم عقول و درك و شهود افراد عادى (مرتبه اسفل) كه حد نام دارد و كناره و مرز حقيقت وجودى قرآن معرفى شده است، آغاز تا مرتبه اعلا (مطّلع) كه قله و اوج آن است و جز پاكان و اولياى مقرب به آن راه ندارند و ميان اين دو مرتبه وجودى (حد مطّلع) نيز مراتب بى‌شمارى است كه بهره انسان‌ها كامل مى‌شود. كلام ايشان درباره مطّلع قرآن اين است: ترديدى نيست كه كلام الهى از آن جهت كه سخن او است، پيش از فرود آمدنش به عالم امر كه همان لوح محفوظ است و قبل از نازل شدنش به آسمان دنيا كه لوح محو و اثبات و جهان خلق و تقدير است، او را مرتبه‌اى برتر از همه اين مراتب بود، كه هيچ يك از پيامبران (ع) نيز آن را جز در مقام وحدت و در

[١] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٨٩، صص ٩٤ و ٩٧.