معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٧٣ - ٢ مكتبهاى تفسيرى پنجگانه و كاستى شناسهها

حضرت (ع) به شمار رفته است.[١] از همه مهم‌تر اينكه بيش از شش هزار تن از راويان،[٢] ايرانى بوده‌اند آن هم ايران روزگار ساسانى كه افغانستان و بخشى از آسياى ميانه را در بر مى‌گرفت.[٣] آيا پذيرفتنى است كه نه تنها يك مكتب تفسيرى، بلكه چندين مكتب تفسيرى در ايران سر بر نياورده باشد؟ ديگر نقاط قلمرو اسلامى مانند مصر، يمن و ... كما بيش وضعيتى همگون ايران دارند و چه به‌جا بود كه استاد- قدس سره-، دست كم، منابعى در پانوشت براى آگاهى از ديگر مكتب‌هاى تفسيرى ياد مى‌كردند.

٢. مكتب‌هاى تفسيرى پنج‌گانه و كاستى شناسه‌ها

از آنجا كه كس يا كسانى در هر مكتب تفسيرى، نقش و جايگاه محورى داشته‌اند و از ديگر سوى جريان‌هاى فكرى جامعه و چالش‌هاى پيشِ‌رو در هر روزگار، نقش عمده‌اى در چگونگى نگرش به قرآن كريم و آموزه‌هاى آن و نيز شيوه‌هاى پاسخ‌گويى تفسيرپژوهان داشته است، سزامند چنان بود كه اين بخش بيشتر بررسى مى‌شد، ليكن تنها به گزارش‌هايى كوتاه از زيست‌نامه برخى شخصيت‌ها بسنده شده و ياد ديگر كسان به خامه نيامده‌اند؛ به‌ويژه جريان‌هاى فكرى حاكم و شيوه برداشت آن‌ها از قرآن كريم.

حجم شناسه اين پنج مكتب در هر دو چاپ بسيار اندك و دور از انتظار است؛[٤] شايسته چنان بود كه به خاستگاه برآمدن اين مكتب‌ها بيشتر پرداخته مى‌شد. به مَثَل اگر امام‌ على‌ (ع) پس از پيامبر (ص) نخستين مفسّر قرآن است و همچنين اهل بيت پيامبر (ص)، بر پايه حديث ثقلين هرگز از قرآن جدا نيستند، بايد تأثير آنان در پيدايش و پويش اين مكتب‌ها تبيين مى‌شد. افزون بر اين، ايشان راز برآمدن و آوازه و انتساب اين مكتب‌ها را بنيان‌گذاران آن‌ها

[١] . محمد بن حسن طوسى، رجال الطوسى، ص ٧٩؛ التفرشى، نقد الرجال، ج ٤، ص ٥٢؛ حسين عزيزى و ...، راويان مشترك، ج ٢، صص ٧٤٤- ٧٤٢.

[٢] . فاطمه السادات تهامى، نقش ايرانيان در تدوين و نشر حديث، ص ١٠.

[٣] . همان، ص ١٦.

[٤] . التفسير و المفسررون فى ثوبه القشيب، چ ١، ج ١، صص ٣٢٠- ٣١٥.