معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧٧ - آيات استثنايى

نمى‌پذيرند. به اعتقاد آيت‌الله معرفت، هر سوره‌اى كه آغاز نزول آن در مكه بوده است، در همان مكه نيز نزولش پايان يافته و پرونده آيات آن سوره به‌طور كامل بسته شده است:

در نوشته‌هاى برخى قدما آمده است كه در برخى سوره‌ها آياتى بر خلاف اصل سوره آمده است. يعنى اگر سوره مكى است، برخى آيات آن مدنى و اگر مدنى است، برخى آيات آن مكى است. البته ما با تتبعى كه انجام داده‌ايم به خلاف اين نظر دست يافته‌ايم. هر سوره‌اى كه مكى است، تمام آن مكى است و هر سوره‌اى كه مدنى است، تمام آن مدنى است.[١]

به نظر علامه معرفت، اكثر آيات استثنا شده از سور مكى و مدنى بر پايه روايات ضعيف استوار يافته و متأخران و معاصران نيز با تقليد از گذشتگان و بدون تحقيق، اين استثنائات را پذيرفته و نقل كرده‌اند. حال آنكه اغلب طرفداران اين ديدگاه، نظر خود را از روى حدس و انديشه بيان كرده‌اند و به هيچ روايت صحيحى مستند نكرده‌اند؛ در حالى كه شأن اين بحث آن است كه به روايت صحيح منقول از صحابه مستند شود نه از روى اجتهاد شخصى و فكر و حدس اظهار نظر شود.[٢] به نظر ايشان در صورتى كه روايت صحيحى دال بر استثنا آيات نباشد، مقتضاى اصلى و طبيعى نظم آيات آن است كه نزول هر سوره با بَسْمَلَه آغاز شود و سپس آيات آن، پشت سر هم و پى در پى فرود آيد و پس از كامل شدن آن با نزول بسمله‌اى ديگر سوره بعدى آغاز شود. در مورد برخى سوره‌ها اين احتمال هست كه ميان نزول آغاز و پايان سوره با نزول سوره ديگرى فاصله شده باشد، مثل سوره مزمل كه مطابق برخى روايات آيه آخر آن به فاصله يك سال پس از نزول صدر سوره نازل شد و دستور آغازين همين سوره را نسخ كرد،[٣] و در اين ميان قاعدتاً آيات و سور ديگرى نازل شده است. درباره سور مدنى اين احتمال وجود دارد كه درباره سوره بقره‌

[١] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٦٩.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ١٧٠- ١٦٩.

[٣] . همان، ص ٢٢١.