حيث بهره‌ورى‌ها كم و زياد مى‌گردد، و فراگير[١]- چون شامل مقام وجوب و امكان از صفات و احكام است و امكان ظهور بالفعلش در هر برهه و زمانى با ثبوت مناسبت از وجه اول (يعنى تجليه) نيست- نيز داراى كمال است، و آن (فراگير) محبوب حق تعالى و برزخ برزخ‌ها[٢] و آينه ذات و الوهيت- با هم- و لوازم آن است‌[٣]، اما صاحب مناسبت ذاتى از وجه اول محبوب مقرب است نه غير اين‌[٤].

٧٥٠/ ٣ و اما آن دو كه بين مردمان است؛ آنها دو مثال براى دو الهى مذكوراند:

٧٥١/ ٣ يكى از جهت اشتراك در مزاج؛ به معنى وقوع مزاج هر دو در يك درجه از درجات اعتدالات انسانى، و يا اين كه مزاج يكى از آن دو در درجه؛ مجاور مزاج ديگرى است‌[٥]، و اين در مقام تحقيق اصل بزرگى است، چون تعيّنات ارواح مردمان از عوالم روحانى است و تفاوت درجات آن عوالم در شرف و بلندى مقام از جهت كم و زياد بودن واسطه‌ها است كه اقتضاى كمى و زيادى تضاعف وجوه امكانى را دارد[٦]، و موجب آن- پس از قضا و قدر الهى- مزاج است كه به حسب خود مستلزم تعيّن روح مى‌باشد، بنابراين نزديكترين نسبت به اعتدال حقيقى كه نفوس كاملان‌[٧] تعيّن مى‌پذيرد مستلزم قبول روحى به نسبت برتر و عالى‌تر از عقول و نفوس عالى مى‌باشد.

٧٥٢/ ٣ دوم مناسبت روحانى كه با مناسبت ذاتى ثابت پنهان مشابهت دارد[٨]، و آن تابع مناسبت مزاجى مذكور است، چون گفته شد كه روح به حسب مزاج تعيّن مى‌پذيرد.

٧٥٣/ ٣ و چون اين را محققانه دانستى؛ مبدأ تعيّن برترين روحها- يعنى ارواح كاملان- را ام الكتاب‌[٩] خواهى ديد و مبدأ تعيّن برخى را- از جهت علم و وجود تنها- ذات قلم اعلا

[١] - يعنى تحت پوشش قرار دهنده. م

[٢] - زيرا آن بين تعيّن و لا تعيّن است، چون مظهر تعيّن اول است كه جامع همه تعيّنات است، يعنى بين وجوب و امكان و بلكه احديت و واحديت.

[٣] - يعنى از وحدت و تنزيه كه هر دو لازم ذات‌اند و فراگيرى تمام اسماء كه لازم الوهيت است.

[٤] - يعنى مقام مجبوبيت و مقرب بودن براى صاحب مناسبت ذاتى- از وجه اول- نيست.

[٥] - تفصيل اين در نمط سوم از كتاب اشارات آمده است.

[٦] - كثرت وسايط مقتضى كثرت وجوه امكان است و كمى وسايط به واسطه كمى وجوه امكان است.

[٧] - نفوس كاملان در نقطه مركزى دايره او٦ اند، يعنى دايره اعتدال حقيقى كه مركزش روح محمدى٦ است.

[٨] - يعنى مناسبت روحانى داراى دو وجه است: نخست مناسبتش با مزاج و ديگر مناسبتش با حق تعالى از جهت برخاستن وسايط.

[٩] - يعنى حضرت علم، براى اين كه آن اصل تمام لوح‌ها و كتابها است و هر چه در آن نوشته مى‌شود به حسب علم است، و ام الكتاب حقيقى كه مبدأ تعيّن كامل‌ترين كاملان و ختم كاملان٦ است آن تعيّن اول است كه مبدأ اصلى جملى جمعى مى‌باشد.