نتيجه انسان كامل؛ كامل‌ترين سوره (صورت) مرتبه احديت جمع گرديد و بدين مقام؛ شايسته خلافت او گشت، پس انسان كامل به صورتش اثر و نتيجه است و به حقيقت و معنا و مرتبه‌اش مؤثر و نتيجه دهنده مى‌باشد.

٦٨٨/ ٤ پس ثابت شد كه هر اثربخشى در چيزى اثرى ظاهرى كه مى‌بخشد؛ به نفس خود تأثيرش را در آن چيز- براى كسى كه پرده از چشمش برداشته شده- مشاهده مى‌كند، پس اثربخشى او مر آنرا در صورت غايت و نتيجه‌اش مسبوق به اثرپذيرى آن (چيز) از معنا و حقيقتش مى‌باشد؛ خواه آنرا بداند و يا نداند، ولى از دو جهت صورت و معنى؛ و دور لازم نمى‌آيد، و راز بيان الهى كه: وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً، يعنى: تمام آن‌چه كه در آسمانها و زمين است رام و مسخر شما ساخت (١٣- جاثيه) تحقق مى‌يابد، و از اين (بيان) فهميده مى‌شود كه انسان كامل غايت كلّ است و جهت ظهور آدم به صورت الهى تحقق مى‌يابد، چون او صورت حقيقى جامعى است كه عبارت از مرتبه احديت جمع است و الهيّت صفت او است و جهت خلافتى است كه آدم و هر كه پس از او از كاملان است بدان ظاهر گرديده، براى اين‌كه خليفه قائم مقام مستخلف مى‌باشد و ناگزير از اتصاف به جمعيت او (تعالى) مى‌باشد، و نيز حقيقت سخن حلاج تحقق مى‌يابد كه گفته:

مادرم پدرم را زائيد و اين از عجيب‌ترين شگفتى‌هاست‌		در حالى كه من نوزاد كوچكى بودم در آغوش دايگان‌

٦٨٩/ ٤ چگونه پس از پنداشت استحاله آن نزد خودت بديهى نخستين گرديده؟ احتمال دارد كه مقصودش از مادر؛ طبيعت باشد، چون طبيعت داراى مرتبه مادينگى- در نكاح اجتماع ارواح از حيث مظاهر مثالى آنها براى توليد اجسام بسيط- مى‌باشد، و ارواح داراى مرتبه نرينگى‌اند، با اين‌كه تعيّن طبيعت هبائى از ارواح نورى- مانند قلم و لوح- مى‌باشد.

٦٩٠/ ٤ نخست- همان‌گونه كه گفته شد- آن (طبيعت) از وجه چهارم از لوح محفوظ تعيّن پذيرفته است.

٦٩١/ ٤ دوم اين‌كه طبيعت اولين صورتى است كه در ماده عمائى كونى- همان‌طور كه گفته شد- پديد آمده است.