٢٥٣/ ٥ دوم مشرب و مشهد محققان از اهل كشف است كه او نسبت به صورت آخر است و نسبت به مرتبه اوّل، چون خداوند او را بر صورت ذاتش آفريده است- يعنى به واسطه حديث- و عالم را بر صورت او آفريده است، چنان كه فرمود (ص:) اول ما خلق الله نورى، يعنى: نخستين چيزى كه خداوند آفريد نور من بود.

٢٥٤/ ٥ سوم ذوق اهل كمال است كه تعلق به مشرب خاتم ولايت دارد كه مراد از ايجاد كمال جلا و استجلا است؛ يعنى كمال ظهور حق و شهود او به ذات و اسماء و صفات، و كامل‌ترين مظهر و آينه براى ظهور احديت جمع تمام كمالات جز انسان نيست، ولى انسان داراى دو صورت است: تفصيلى فرقانى- كه عبارت است از مجموع عالم از عقل اول تا آخرين موجود كه با او هست- و احدى قرآنى، و آن انسان كامل است كه به قصد اول مقصود است و ظهورش مسبوق به تفصيل اجزاى وى است، و اين مشهد و مشرب كاملان است.

٢٥٥/ ٥ بدان كه ظاهر به هر دو ظهور تفصيلى و احدى همان حقيقت محمدى- ٦- است، و اين همان راز مماثلت و همانندى و مقابله بين دو نسخه مى‌باشد- خدا دانا است- اين سخن جندى بود.

٢٥٦/ ٥ گويم: همان‌طور كه در دو مشهد آخرى اشاره به ذوق مقابله دو نسخه عالم و آدم بود، همين‌طور در آن دو اشاره به ذوق مقابله دو نسخه انسانى و الهى هم بود كه از جمله رازهاى آن چيزى است كه حضرت شيخ قدس سره در شرح حديث بيان داشته كه: رأيت ربى فى احسن صورة، يعنى: پروردگارم را در نيكوترين صورت مشاهده كردم، يعنى اين‌كه خداوند سبحان در صورت انسانيت تجلى كرد، براى اين‌كه حقيقت انسانيت جامع‌ترين حقايق و از جهت احاطه و فراگيرى تمام‌ترين‌شان است، و صورت آن نسخه‌اى است كه از مرتبه الهى حصول پيدا كرده و مشتمل بر تمام اسماء و صفات مى‌باشد و مرتبه امكان مشتمل بر تمام ممكنات.

٢٥٧/ ٥ پس روشن شد كه انسان مظهر عالم غيب است و انگشتان او مظاهر حقايق اصول اسماء پنج‌گانه‌اى است كه بر آنها اركان اسلام و ايمان و احكام پنج‌گانه تكليفى و نمازهاى پنج‌گانه بنا شده است، لذا اصل آنها مراتب پنج‌گانه است و فوق آنها اصول پنج‌گانه‌