ترجمه مصباح الانس ابن فناري (شرح مفتاح الغيب صدرالدين قونوى) - خواجوي، محمد - الصفحة ٣٧٧ - اصل ششم در آشكار كردن راز طلب الهى كه ظهور عينى بدان تعين مىيابد

كه فرموده: بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ، يعنى: اينان از خلق نو و جديد به شبهه‌اند (١٥- ق) و دم‌ها از لوازم اين پذيرفتن است.

٢٠٧/ ٤ و دوم عبادت صفاتى است كه اختصاص به تمام آن‌چه كه از ذات عبادت كننده- از جهت حكم صفات و يا خواص و يا لوازم او از حال و يا زمان- معيّن داراى آغاز و يا انجام- ظاهر مى‌شود دارد، و به اين عبادت عبوديت سبب‌هاى وجودى كه در انسان اثر مى‌گذارند اختصاص مى‌يابد، زيرا قهر و غلبه بندگى مى‌آورد، براى اين‌كه تو بنده آن چيزى هستى كه از آن انفعال و اثرپذيرى مى‌يابى، از اين‌روى پيغمبر ٦ فرمود: دور باد (مرگ بر) بنده درهم و دينار. پايان سخن حضرت شيخ قدس سره.

٢٠٨/ ٤ پس هر بنده‌اى در هرچه كه انجام مى‌دهد مقهور و مغلوب است و عابد به هر دو عبادت است، و فرق بين دو عبادت از وجوهى چند است:

٢/ ٤ از آن جمله اين‌كه: در عبادت ذاتى هيچ تكليفى نيست و از نتايج كار هم نمى‌باشد؛ بلكه متعلق آن عبادت صفاتى است كه عبارت است از مهربانى و رأفتى از جانب خداوند و احتياطى از جانب ميلش به جذب كننده يكى از صفاتش از اعتدال- كه استكمال موقوف بر آن است- زيرا دلها اگرچه بر معرفت و عبادت او و پناه بردن به وى سرشته شده ولى سرگرمى‌ها و بى‌خبرى‌ها كه از خواص و ويژگى‌هاى اين جهان و نشأه (مادى) است او را از ياد آن‌چه كه حضورش را دوست دارد سرگرم و مشغول مى‌سازد، لذا نياز به يادآورى دارد، بنابراين بدين امر دستور يافته و رسول خدا ٦ بدان اشاره كرده و فرمود:

هر نوزادى بر فطرت و سرشت (توحيد و يكتاپرستى) زائيده مى‌شود ... تا پايان حديث.

٢١٠/ ٤ ديگر اين‌كه: عبادت ذاتى در مقابل رحمت امتنانى است، چون آن مثل ديگرى مطلق است و ايجاب (و قبولى) در آن نيست، ولى عبادت صفاتى در مقابل رحمت وجوب است كه در آن بوى تكليف مى‌آيد، پس رحمت ذاتى امتنانى رحمتى است مطلق كه تمام اشيا را فرا گرفته است و از آن جهت حق تعالى خود را به محبت و شدت شوق به ديدار آن كس كه دوستش دارد توصيف كرده است، و به واسطه اين رحمت است كه هر بخششى چه از روى درخواست و يا نياز باشد و يا از روى استحقاق و يا بدون استحقاق داده مى‌شود، و از آثار آن‌