سزاوارتر است، چنان‌كه فرمايد: أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ، يعنى: چگونه آن‌كه خالق است و همو دقيق و كاردان است علم ندارد؟ (١٤- ملك)

٢٤٩/ ٥ از اين مطلب دانسته مى‌شود كه هر موجودى- حتى مورچه- در طاعت ذاتى خودش است و از هيچ موجودى هيچ حركت و سكونى جز به فرمان و اراده او صادر نمى‌شود، و از اين جهت بود كه رسول خدا ٦ فرمود: من عرف نفسه فقد عرف ربه، يعنى: هركس خودش را شناخت خداى خودش را شناخته است.

٢٥٠/ ٥ بدان كه در انسان خاصيت معادن (يعنى حفظ صورت) كه عبارت از كون و فساد مى‌باشد هست، و خاصيت نبات از غذا و رشد هست، و خاصيت حيوان از حس و حركت، و خاصيت انسان از نطق و انديشيدن و استخراج علوم و صنايع و خاصيت فرشتگان از طاعت و حيات هست؛ بلكه او را خاصيت كلى تمام حيوانات هست، يعنى از به دست آوردن منفعت و برطرف كردن ضرر؛ يا با زور و غلبه- مانند درندگان- كه اين دسته پادشاه حيواناتند و يا از روى تملق و چاپلوسى- مانند سگ و گربه- و يا از روى مكر و حيله- مانند عنكبوت- بنابراين انسان مسلّح مانند خارپشت و سنگ‌پشت است و گريزنده مانند پرنده و خرگوش و در حصار درآمده (پناهنده) مانند حشرات و حيله‌گر مانند كلاغ زاغى و شجاع مانند شير و ترسو مانند خرگوش و بخشنده مانند خروس و بخيل مانند سگ و بالنده مانند عقاب و وحشى مانند پلنگ و همدم مانند كبوتر و بد ذات مانند روباه و سالم مانند گوسپند و تيزتك مانند آهو و كندرو مانند خرس و عزيز و ارجمند مانند فيل و خوار و ذليل مانند دراز گوش و شكيبا مانند برّه و كينه‌توز مانند شتر و بردبار مانند گاو و چموش مانند استر و زبان بسته مانند ماهى و زبان‌دار مانند ملخ و آزمند مانند خوك و صبور مانند درازگوش و مبارك مانند طوطى و شوم مانند جغد و نافع مانند زنبور عسل و زيان‌مند مانند باز.

٢٥١/ ٥ خلاصه آن‌كه هر موجودى داراى نظيرى است و در خاصيت با انسان اشتراك دارد، جز آن‌كه محققان در اين‌باره بر سه مشرب و مشهداند:

٢٥٢/ ٥ نخست مشرب و مشهد تمامى حكما و علماى رسمى ظاهرى است كه انسان نسخه و دست‌نويس مختصر از تمامى مجموع عالم است.