درست باشد؟ اما غيب ذاتى كه عبارت از وجود مطلق است؛ حكمش بر هر اسم و صفتى؛ و از هر تعيّن و تعدّد و ظهور و تجلى و مجلا و حجاب و غير اين‌ها برترى و بلندى دارد، بنابراين اينان (صاحبان مشاهده دوم) جامع بين دو شهود و ناظر در دو آينه از دو طرف- با هم- هستند، و اينان كسانى‌اند كه حق تعالى را به حق شهودش مشاهده كرده‌اند و به حق معرفتش- به حسب خودشان نه به حسب او- شناخته‌اند.

٥٦٠/ ٤ و اين به واسطه تحقق و ثبوت‌شان است به شهود ثابت به او (تعالى) مر ايشان را از آن جهت كه به او ادراك مى‌كنند، و اين عبارت از مظهر بودن حق تعالى است مر حقايق و احكام آنها را، و آن مرتبه قرب نوافل است كه در آن اين اعتبار است كه حق تجلى كننده آلت ادراك بنده تجلى شده مى‌شود، و نيز به واسطه تحقق و ثبوت‌شان است به شهود ثابت او (تعالى) به ايشان؛ از آن جهت كه او- سبحانه- به ايشان ادراك مى‌شود، و اين عبارت از مظهر بودن ايشان است مر وجود حق را؛ و آن مرتبه قرب فرايض است كه در آن اين اعتبار است كه بنده تجلى شده آلت ادراك حق تجلى كننده مى‌شود، و اين همان چيزى است كه حضرت شيخ قدس سره بدان اشاره كرده و گفته: تو آينه اويى و او آينه احوال تو است.

٥٦١/ ٤ خلاصه آن‌كه: مظهريت خداوند سبحان مر حقايق و تعيّنات آنها را به اعتبار وجود مطلق او است كه از آنها به غيب ذاتى و وحدت اطلاقى خودش؛ و تعدّدات آنها امتياز دارد، و اين‌كه مظهريت آنها مر حق سبحان را به اين اعتبار است كه آنها شئون كلى و يا جزئى؛ و احوال ذاتى اويند كه او؛ به يكى از دو اعتبار عين آنها است: يا به اعتبار احديت جمع او مر آنها را؛ و يا به اعتبار تنزّل او در مراتب اسماء و صفاتش، اين آن چيزى است كه به طور پراكنده از سخنان متفرق حضرت شيخ قدس سره مفهوم شده است.

٥٦٢/ ٤ حضرت شيخ قدس سره در تفسير گويد: محجوبان و پوشيدگان از حق- از صاحبان عقايد- كسانى‌اند كه بر آنان وجهى كه بدان اسم با مسما مغايرت دارد غالب است، و بر صاحبان اذواق مقيد؛ حكم وجهى كه بدان اسم با مسمّا اتحاد پيدا مى‌كند غالب است، و اگر چه در برخى با بقاى امتياز و اختصاص مى‌باشد، و بزرگان داراى مقام جمع و احاطه- به واسطه تجلى ذاتى و حكم مرتبه احديت جمع- هستند، لذا نه به ذوقى و نه به گرايشى مقيّد