از توجه به دو طرف (نفسانى و روحانى) باز ندارد، از قرارگاه قواى مغزى دروازه صور خيالى باز شده و به نقاشى قوه نقش كننده از گنجينه‌هاى روح حسّى در خيال، و گنجينه‌هاى روح عقلى در روح فكرى، به صورت‌هايى كه مناسب و حكايت كننده آن‌چه كه در ذات نفس به واسطه دو روح مذكور (حسّى و عقلى) نقش شده است؛ مى‌پردازد، يعنى آن‌چه را كه گاه با مقابل شدن با عالم بالا بدست مى‌آورد؛ و آن به سبب برطرف شدن مانع است كه اشتغال حسى مى‌باشد- هم چنان كه در رؤياى صادقه اين‌گونه است- و گاهى هم با مقابل شدن با عالم پائين است- هم‌چنان كه در اضغاث و احلام اين‌گونه است- و گاه ديگر (مقابل شدن) با هر دو عالم است كه از هر دو تركيب مى‌يابد.

٢٦٣/ ٤ همه اين‌ها گاهى در خواب و گاهى در بيدارى- چنان‌كه در الهامات و وسوسه‌ها هست- اتفاق مى‌افتد، با اين‌كه مراتب پنج‌گانه كه در نفس الامر واقع و ثابت‌اند و از تعينات معنوى و يا روحانى و يا مثالى مطلق و يا مقيد درست و يا حسّى هستند تغيير نمى‌كنند؛ چگونه خود مراتب تغييرپذير باشند؟ در حالى كه از آنها مواد و اصول علمى جدا مى‌شود و به زودى روشن خواهد شد كه آن عالم معانى و لوح محفوط و عالم مثال است و از آن‌جا براى اهل كشف حقايق آشكار مى‌شود و از آن‌جا كتاب‌هاى الهى فرود مى‌آيد.

٢٦٤/ ٤ از آن جمله اين‌كه خميرمايه‌هاى كونى و وجودى از آنها جدا مى‌شود، چون خميرمايه‌هاى مولّدات (سه‌گانه) اجسام بسيطاند و خميرمايه‌هاى آنها صورت‌هاى مثالى و يا روحانى‌اند و خميرمايه‌هاى آنها صورت‌هاى معنوى‌اند- هم چنان كه در اصل نكاح‌ها برايت روشن خواهد شد- سپس (گوييم:) براهين شهودى همراه با كشف و الهام و براهين نظرى عقلى- در آن‌چه كه به افق فهم‌ها و ادراكات مى‌رسد- مستند به اين مراتب است.

٢٦٥/ ٤ و از آن جمله ظهور عجايب تركيبات صناعى است كه گاهى به صورت‌هاى محسوس متصوّر مى‌شود و گاه ديگر به ذهنى، و هر كدام اين‌ها گاهى به واسطه آلات و افزار مخصوص است و گاه ديگر به غير آن‌ها، و اين به واسطه انتقال است در آن‌چه كه قوه مفكّره در آن تصرف دارد- يعنى از نقش‌هاى ذهنى مغزى كه به اين بخار معمور و آبادان است- به صورت‌هاى حسّى محقق و ثابت و يا فرض شده، اين تركيباتى كه اشخاص و افراد بى‌پايان‌