چون آن همان چيزى است كه اقتضاى لزوم اثر را دارد ١٣٦/ ٣ تأييد اين سخن آنكه: تأثير شئى در شئى در تحصيل مقتضا تحصيل مقتضا و خواسته شده خودش است در آن، پس اعمال كلمات‌[١] به حسب مقتضاى آنها است، بنابر اين اگر اثر گذار را در اثر پذير چيزى كه اثر لازمه آن است نباشد، مسلما آن اثر در اثر پذير جداى از مقتضى و خواست خاص آن است‌[٢] و جدايى اثر خاص از مقتضى خاص خود محال است، و همين طور ورود دو مؤثر مستقل بر يك اثر شخصى محال است، سپس (گوييم:) آن‌چه اثر گذار در اثر پذير مى‌گذارد يا جزء آن است- چنان كه خداوند مى‌فرمايد: وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً، يعنى: و آن‌چه در آسمانها و زمين هست؛ همه را از جانب خويش مسخر شما گردانيد (١٣- جاثيه) و اين به واسطه جمعيت مظهريت انسان است نسبت به جمعيت‌هاى ديگر مظاهر به سبب جمعيتى كه مستند است و آن اسمى است كه مستجمع و فراگير اسماء است‌[٣]، و مانند تأثير مظهرى در مظهر[٤] ديگر به واسطه آن‌چه كه در آن اشتراك دارند- و يا (اثر گذار) نسبتى با وى‌[٥] (اثر پذير) داشته كه عارض است، و شكى نيست كه نسبت در هر يك از منتسبان بهره‌اى دارد كه به اعتبار آن بهره متحد مى‌گردند و هر يك از آن دو براى ديگرى مى‌باشد.

١٣٧/ ٣ و از آن جمله- از جهتى- سخنى است كه علماى حنفى دارند كه: اصل سبب ثبوت حرمت ازدواج فرزند براى اين است كه جزء هر يك از پدر و مادر جزء براى ديگرى‌

[١] - يعنى اعمال اسم و فعل و حرف به حسب مقتضاى آنها است، يعنى اعمال كلمات مانند اوضاع آنها بستگى به اوضاع الهى دارد كه تابع تجليات اسمائى در حضرت و احديت هستند، هم چنان كه آن‌چه در دايره ظهور مى‌آيد اين گونه است.

[٢] - مثلا تأثير آتش در آب معنايش تحصيل مقتضاى خود كه حرارت در آب است مى‌باشد، پس حرارت لازم آتش است، كه اگر آتش را در آب چيزى نبود، يعنى اگر در آب آتشى نبود، مسلما حرارت در آب جداى از آتش بود.

[٣] - يعنى اسم« الله». م

[٤] - مانند تأثير انسان در چيزى و يا فلك مثلا در عنصر و امثال اينها امثالى است براى بودن جزء اثر گذار در اثر پذير.

[٥] - يعنى اثر گذار را با اثر پذير نسبتى عارض و جامع است.